Әлемдік валюталық нарықтар түсінігі

Валюталық нарықтардың рөлі және халықаралық есеп айырысулардың ерекшелігі

Валюталық нарықтар ішкі және халықаралық төлем айналымына қызмет ете отырып, уақтылы есеп айырысуларды жүргізуді, валюталық қаражаттарды тиімді пайдалануды, валюталық операцияларға қатысушылардың бағам айырмасынан пайда алуын, валюталық тәуекелдерді сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеуді және валюталық саясатты іске асыруды қамтамасыз етеді.

Негізгі ерекшелік

Халықаралық есеп айырысулардың басты ерекшелігі — барлық елдер үшін ортақ, жалпыға бірдей қабылданған бірыңғай төлем құралының болмауы. Сондықтан сыртқы сауда, қызметтер, несиелер, инвестициялар және мемлекетаралық төлемдер бойынша есеп айырысудың қажетті шарты — сатып алу-сату формасында бір валютаны екіншісіне айырбастау.

Сұраныс пен ұсыныс қайдан қалыптасады?

Валюталық нарықтардағы шетел валютасына сұраныс пен ұсыныс ең алдымен халықаралық саудаға, оған байланысты қызметтерге, сондай-ақ капитал мен несиелер қозғалысына сүйенеді. Нарықтағы валюталық ағындар мына қатысушылардан туындайды:

Экспортерлар: сатылған тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін валюталық түсім алады.
Импортерлар: сатып алынған тауарлар және көлік/кеме компаниялары көрсеткен қызметтер үшін төлем жасайды.
Сақтандыру компаниялары мен банктер: фрахт, сақтандыру сыйақысы, брокерлік және банктік комиссия түрінде валюталық түсім алады.
Заңды және жеке тұлғалар: дивиденд төлеу, займ/несие және есептелген пайызды қайтару міндеттемелерін орындайды.

Осылайша, валюталық нарықтар — айналымдағы валюталар бойынша сұраныс пен ұсыныс негізінде сауда-саттық жүргізілетін ресми орта.

Қазіргі валюталық нарықтардың даму үрдістері

Шаруашылық байланыстардың интернационалдануы нәтижесінде валюталық нарықтардың интернационалдануы күшейді.
Байланыстың жаңа жүйелері кеңінен қолданылып, ақпарат алмасу жылдамдады.
Әлемнің барлық бөліктерінде тәулік бойы үздіксіз операциялар жүргізу мүмкіндігі қалыптасты.
Банктердің корреспонденттік шоттары бойынша жазбаша негізделетін операциялар техникасы біріздендірілді.
Коммерциялық мәмілелермен салыстырғанда алыпсатарлық және арбитраждық мәмілелер көлемі ұлғайды.

Валюталық нарықтардың түрлері

Валюталық операциялардың көлеміне, сипатына және қолданылатын валюталар тобына қарай қазіргі валюталық нарықтар халықаралық, аймақтық және ұлттық (жергілікті) болып бөлінеді.

Халықаралық

Ірі дүниежүзілік қаржы орталықтарында шоғырланады. Мұнда халықаралық төлем айналымында кең қолданылатын валюталармен операциялар жасалады.

Лондон, Нью-Йорк, Франкфурт-на-Майне, Париж, Цюрих, Токио, Сингапур, Гонконг.

Аймақтық

Белгілі бір конвертирленетін валюталармен операциялар жүргізілетін нарықтар.

Мысалдар: сингапур доллары, сауд риалы, кувейт динары және т.б.

Ұлттық (жергілікті)

Әдетте халықаралық операцияларға маманданбаған, өз клиенттеріне валюта бойынша қызмет көрсететін сол ел аумағындағы банктер операцияларының жиынтығы.

Ішкі нарыққа компаниялар арасындағы және жеке тұлғалар арасындағы операциялар, сондай-ақ валюта биржасындағы сауда да кіреді.

Берілген сипаттамаға сүйенсек, Қазақстанда ұлттық валюталық нарық жұмыс істейді. Кей деректерде 1997 жылғы операциялар төлемі бойынша көрсеткіштер келтіріледі, алайда олар бастапқы дереккөзде толық айқын берілмегендіктен, бұл бөлімде тек жалпы тұжырым сақталды.

Ресми нарық және “қара нарық”

Елдің ішкі валюталық заңнамасы ырықтандырылған жағдайда, ресми валюталық нарықты “қара нарық” толықтыруы мүмкін. “Қара нарықтың” болуы ТМД елдеріне тән құбылыс ретінде сипатталады.

Қазақстан тәжірибесі

Қазақстанда Ұлттық Банктің жүргізген саясаты және айырбастау пункттерінің көбеюі банктер арасындағы бәсекені арттырды. Нәтижесінде “көше” нарығындағы валюта саудасы азайып, “қара нарықтың” ықпал ету аясы тарылды.

Институционалдық құрылым: кімдер нарықты қалыптастырады?

Институционалдық тұрғыдан валюталық нарық — банктердің, банкирлік үйлердің, брокерлік фирмалардың және ірі корпорациялардың жиынтығы. Валюталық мәмілелердің елеулі бөлігі банктер мен брокерлік фирмалар арқылы өтеді, сондықтан валюталық нарықты көбіне банкаралық нарық ретінде сипаттауға болады.

Өкілетті (девиздік) банктер

Валюталық операциялар жүргізуге құқылы банктер өкілетті немесе девиздік банктер деп аталады. Олардың нарыққа қатысу белсенділігі банк көлеміне, беделіне, шетелдік бөлімшелер желісіне, халықаралық есеп айырысу көлеміне, байланыс инфрақұрылымына және банк саясатына тәуелді.

Валюта биржалары

Көп жағдайда операциялар банктер арасында тікелей (телекс/телефон арқылы) жасалады. Дегенмен кейбір елдерде валюталық биржалар сақталған. Қазақстанда да мұндай тәжірибе бар: Қазақстан қор биржасында валюта бойынша сауда аптасына екі рет өткізіледі.

Қатысушылардың екі тобы

Пассивті қатысушылар (market users): валюта операциясына қажеттілік туған кезде баға белгіленімін білу үшін басқа банктерге сұрау жібереді.

Активті қатысушылар (market makers): өздеріне сұрау жіберетін банктер үшін бағаларды белгілейді.

Әлемдік деңгейде бөлімшелер желісі кең әрі дилерлері көп шамамен 20 шақты ірі банк ерекшеленеді: олар ірі көлемдегі мәмілелер арқылы нарыққа елеулі ықпал етеді. Тек өте ірі банктерде валюталық департаменттер және валюталық операциялармен айналысатын білікті дилерлер болады.

Мысал: ірі банктің ішкі ұйымдасуы

Мысал ретінде көптеген бөлімшелері болғанымен, халықаралық банкаралық валюталық нарықта операцияларды тек бірнеше орталық бөлім арқылы жүргізетін ірі банктерді атауға болады. Қалған бөлімшелер валюталық операцияларды шектеулі сомалар бойынша, орталық бөлімдер ұсынатын бағамдармен орындайды.

Брокерлік фирмалар: делдалдықтың мәні

Брокерлік фирмалар валюталық операциялардың елеулі бөлігіне қызмет көрсетеді және валютаны сатушы банк пен сатып алушы банк арасында делдал болады. Брокер делдал ретінде комиссиялық ақы алады; халықаралық тәжірибеде бұл төлемді сатып алушы мен сатушы тең бөліп төлейді, ал комиссия котировкаға қосылмайды және әдетте ай сайын тікелей брокерге аударылады.

Брокер арқылы жұмыстың артықшылықтары

Котировка процесінің үздіксіздігі.
Брокер ұсынған кез келген бағамен мәміле жасау мүмкіндігі.
Мәміле жасаудағы құпиялық және өз бағасын ұсыну мүмкіндігі.

Дилер мен брокер арасындағы іскерлік ынтымақтастық өзара түсіністік, тәжірибе және сыйластық болғанда ғана нәтижелі қалыптасады.

Валюталық операциялар қалай орындалады: құралдар мен құжаттар

Банктер валютамен жасалатын операцияларды клиенттердің есебінен де, өз есебінен де жүргізе алады. Халықаралық төлем айналымында шетел валютасы көбіне қолма-қол ақша түрінде емес, банктік несиелік айналыс құралдары түрінде қолданылады.

Аударым

Аударым — банктің басқа елдегі банк-корреспондентіне клиент өтініші бойынша телеграфтық немесе пошталық бұйрық арқылы белгілі бір соманы бенефициарға төлеу жөніндегі нұсқауы.

Аударым кезінде банк бір мезетте екі операция жасайды: клиентке ұлттық валютаға шетел валютасын сатады және сол валютаны шетелге аударады. Телеграфтық аударым есеп айырысуды жеделдетіп, кодтау арқылы қорғаныс береді.

Банктік чек

Банктік чек — шетелдік банк-корреспондентке чек ұстаушының ағымдағы шотынан белгілі бір соманы төлеу туралы банктің жазбаша бұйрығы.

Экспортер мұндай чекті алып, оны өз банкіне сату арқылы ұлттық валютаға айырбастайды.

Банктік вексель (тратта)

Банктік вексель — осы ел банкінің шетелдік банк-корреспондентке берген аудармалы векселі (траттасы).

Импортер вексельді өз банкінен сатып алып, экспортерге жіберу арқылы борышын өтейді; мерзімі келгенде банк корреспондент шотын қажетті валютамен қамтамасыз етеді.

Ескерту

Чектер мен тратталарды тек банктер ғана емес, сауда-өнеркәсіп фирмалары мен жеке тұлғалар да бере алады.

Несиелік айналыс құралдары халықаралық төлем айналымынан алтын мен қолма-қол шетел валюталарын біртіндеп ығыстырып, банктер арасындағы корреспонденттік қатынастардың дамуына және шетел валютасындағы ағымдағы корреспонденттік шоттарды жүргізу тәжірибесінің кеңеюіне ықпал етті. Бұл есеп айырысуларды қолма-қолсыз жүргізуге, операцияларды жеделдетуге және айналыс шығындарын төмендетуге мүмкіндік береді.

Халықаралық есеп айырысудың сызбалы механизмі

Экспорттаушы импорттаушыдан алған шетел валютасындағы чек, аударым және өзге төлем құжаттарын өз еліндегі коммерциялық банкке сатады да, орнына өндіріс пен айналымға қажет ұлттық валютаны алады.
Коммерциялық банк бұл төлем құжаттарын шетелдегі банк-корреспондентіне жібереді және төлеушілерден/борышқорлардан құжаттар бойынша валюталық қаражатты төлеуді талап етеді.
Шетел банкі алынған соманы экспорттаушы банкінің корреспонденттік шотына түсіреді.

Осы механизм қолма-қол ақшаны қолданбай-ақ, қарама-қарсы талаптарды өзара есепке алу арқылы, банк-корреспонденттер желісі көмегімен сыртқы экономикалық операциялар бойынша есеп айырысуларды толық жүргізуге мүмкіндік береді.