Қазақша рефераттар

Норма шығарушылық әрекетте жүріс - тұрыс ережелерінің актуализациялау мен нақтылау арқылы проблемаларды шешуге тырысу

Құқықтық реттеу: мәні және мемлекеттік басқарудағы орны

Мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеудің мәнін және оның элементтерін түсіну үшін, ең алдымен «құқықтық реттеу» ұғымын айқындау қажет. Құқықтық реттеу әлеуметтік, нормативтік және практикалық аспектілер арқылы көрініс табады. Ол қоғам сұранысына сай туындайтын қоғамдық қатынастарды заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны және мақсатты талаптары арқылы бағыттап, жүйелейді.

Әлеуметтік

Қоғамның құндылықтары мен сұранысын, еркіндіктің өлшемін және сенімді айқындайды.

Нормативтік

Мінез-құлық ережелерін жасап, оларды мемлекеттік актілерде бекітеді.

Практикалық

Нормалардың нақты өмірде орындалуын және басқаруда іске асуын қамтамасыз етеді.

Әлеуметтік аспект: құқықтың мәні, заңдылық және легитимділік

Әлеуметтік аспект тұрғысынан құқықтық реттеу болжамдық сипатқа ие: ол адамның және қоғамның ертеңгі өмірін құрастыруға негіз болатын аргумент ретінде қызмет етеді. Бұл қыр құқықтық актілердің шынайы мағынасын ашып, материалдық және процессуалдық заңнаманың құрамдас бөліктері тұлғаның құқықтары мен бостандықтарына (әлемдік стандарттарға сай), қоғамның еркін өмір сүру императивтеріне, қоғамдық қатынастардың адамгершілік өлшеміне, әлеуметтік шындыққа және халықтар арасындағы байланыстардың тұрақтылығына сәйкес болуын талап етеді.

Заңдылық пен легитимділіктің айырмасы

Заңдылық
Іс-әрекеттің юридикалық нормалар талаптарына сәйкестігі арқылы өлшенеді.
Легитимділік
Құқықтың мәні мен заңның сәйкестігін көрсетіп, заңның қоғам өміріндегі объективті бастауларын бейнелеу арқылы азаматтардың сеніміне ие болуды қамтамасыз етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, құқықтық реттеудегі әлеуметтік аспект принциптік мәнге ие.

Нормативтік аспект: нормаларды жасау және олардың құрылымы

Құқықтық реттеудің негізі мен түбірін нормативтік аспект құрайды. Ол қоғамға қажет белгілі бір іс-әрекеттерді енгізуге және адамдардың жүріс-тұрысын реттеуге бағытталған нормаларды (ережелерді) әзірлеу, қабылдау және оларды құзыретті мемлекеттік органдар актілерінде бекіту үдерісін қамтиды.

Мұндай ережелер мақсаттары мен мазмұнына қарай әртүрлі болуы мүмкін: кей жағдайда еркіндікті шектейді, алайда көбіне қоғамдық қатынастарды реттеуде кеңесші әрі көмекші қызмет атқарады. Құқықтың көптеген салаларында (еңбек, отбасы, жер, тұрғын үй және т.б.) нормалар шектеуден гөрі, қоғамдық өмірді құруға, жақсартуға және рационалды шешім қабылдауға жол ашады.

Норманың үш негізгі элементі

  1. 1

    Гипотеза

    Өмірде әрекет ететін шарттарды, нақтылаушы мән-жайларды және қатынастарды көрсететін норманың бөлігі.

  2. 2

    Диспозиция

    Жүріс-тұрыс ережесінің мағынасы мен мазмұнын айқындайтын бөлік; субъектілердің құқықтары мен міндеттерін белгілейді. Мысалы, екіжақты немесе көпжақты мәмілелер мен шарттарда тараптардың құқықтары мен міндеттері нақты көрсетіледі.

  3. 3

    Санкция

    Гипотеза мен диспозиция талаптары сақталмаған жағдайда мемлекет қолданатын ықпал ету шараларын сипаттайды. Санкция арқылы мемлекет қандай әрекеттер мен мінез-құлықты қолдамайтынын көрсетеді.

Нормативтік реттеудің сапасы көбіне құзыретті мемлекеттік органдардың жүріс-тұрыс нормаларын қаншалықты дәл әрі түсінікті тұжырымдай алғанына байланысты. Кез келген юридикалық құжатта норма енгізілгенде оның мағынасы айқын, талабы нақты және негіздемесі жеткілікті болуы қажет.

Норма шығару кезінде ескерілетін үш мәселе

  • Көптеген ережелер (қаржы, материалдық және кадр мәселелерін қоспағанда) адамның өміріндегі проблемаларды тікелей шешпейді; олар проблеманы шешуге арналған әрекет ету механизмін (моделін) ұсынады және тек тәжірибеде қолданылғанда нәтижесін береді.
  • Норма шығару үдерісінде проблемаларды шешу үшін ережелерді өзектендіру және нақтылау маңызды.
  • Ережелер міндетті түрде практикалық қырмен байланысты болуы тиіс: олар өмірдегі шынайы әрекеттерге сүйеніп құрылуы керек. Кез келген норма ұйымдық-мемлекеттік құрылымның нақты мүмкіндіктерімен қамтамасыз етілуі қажет.

Ескерту: бастапқы мәтінде ҚР Азаматтық кодексінің 482-бабына сілтеме берілген, алайда толық дәйексөз келтірілмеген.

Практикалық аспект: норманың өмірдегі іске асуы

Құқықтық реттеудің практикалық аспектісі — ең күрделі әрі көпқырлы бөлік. Оның ауқымдылығы мен тұрақтылығы құқықтық реттеудің нақты өмірде қалай жұмыс істейтінімен дәлелденеді. Бұл аспект құқықтық нормалардың мағынасына сай нақты жүріс-тұрыс ережелері іс жүзінде орындалғанда ғана орнығады.

Нәтиже

Мемлекеттік басқаруда құқықтық реттеу тек норманы қабылдаумен шектелмейді: ол әлеуметтік негізді сақтауды, нормативтік дәлдікті қамтамасыз етуді және тәжірибеде орындалатын тиімді тетіктерді қалыптастыруды талап етеді. Осы үш аспект бір-бірін толықтырғанда ғана құқық қоғам сеніміне ие болып, басқарудың сапасын арттырады.