Шығын есебінің объектісі - өзіндік құнды басқару мақсаты үшін өндірістік шығыстарды топтастыратын белгі
Калькуляция: мәні және басқарудағы рөлі
Калькуляция өнімнің сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін бақылауда маңызды рөл атқарады. Ол кәсіпорында бекітілген шығындар баптарының номенклатурасы бойынша, сондай-ақ өндірілген өнім, орындалған жұмыс және көрсетілген қызмет түрлері бойынша құрастырылады. Шығындар есебі тек өнім түрлері бойынша ғана емес, басқа да есептік объектілер бойынша жүргізілуі мүмкін.
Басқару есебіндегі негізгі міндет: өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау, яғни өндірістік шығындар есебі деректері бойынша шығарылған өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құнын есептеу.
Өзіндік құн қалай есептеледі?
Өзіндік құн, әдетте, ай соңында барлық нақты жасалған операциялар мен міндеттемелер есепке алынғаннан кейін анықталады. Басқару есебінде ай сайын жалпы тауар шығарудың өзіндік құны және егжей-тегжейлендірілген көрсеткіштер есептеледі: мысалы, өнімнің жеке түрлері бойынша тауарлық шығарылымның өзіндік құны және бұйым бірлігінің өзіндік құны.
Ай сайынғы есептеулер
- Жалпы шығарылымның өзіндік құны
- Өнім түрлері бойынша өзіндік құн
- Бірлік (дана) өзіндік құны
Нормативтік негіз
Өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің) өзіндік құнын калькуляциялауда ұйымдар бухгалтерлік есеп стандарттарын, тауарлық-материалдық қорлар есебіне қатысты әдістемелік ұсынымдарды және Қорлар бойынша ХҚЕС талаптарын басшылыққа алады. Материалдарды бағалау тәсілдері, қосымша шығыстарды бөлу әдістері есеп саясатына енгізіліп, есепті кезең ішінде өзгеріссіз қолданылуы тиіс.
Өнімнің өзіндік құны нені білдіреді?
Нарық жағдайында кәсіпорын басшылығы басқарушылық шешім қабылдау үшін қызметті тұрақты талдауға сүйенеді. Сол талдаудағы негізгі бастапқы ақпараттың бірі — өзіндік құн.
Өнімнің өзіндік құны — өнімді өндіру және өткізу үшін жұмсалған шығындардың ақшалай көрінісі. Ол өндіріс процесінде табиғи ресурстарды, материалдарды, отынды, энергияны, негізгі құрал-жабдықтарды және еңбек ресурстарын қолданумен байланысты шығындардан, сондай-ақ өнімді өндіру мен өткізуге шыққан басқа да шығындардан құралады.
Өзіндік құнның құрамына кіретін шығындар
- Өндіріске байланысты шығындар: өндірісті дайындау және игеру, технология мен ұйымдастыру, еңбекті қорғау және қауіпсіздік, кадрларды жинақтау, оқыту және қайта даярлау, өндірісті басқару, салықтар және басқа да өндірістік шығындар.
- Өнімді өткізу шығындары: буып-түю, орау, сақтау, тиеу және тасымалдау.
- Делдалдық қызметтер: комиссиялық алымдар, сыйақылар және қызмет құны.
- Маркетинг пен жарнама: өнімді нарықта ілгерілетуге бағытталған шығындар.
- Өндірістік тәуекелдер мен жоғалтулар: ақаудан, өндірістік себептерге байланысты тоқтап қалудан болған шығындар, материалдық құндылықтардың кем шығуы, өндірістік жарақат салдарынан (сот шешімі негізінде) төлемдер.
Бұл тізім шығындардың толық картинасын береді және менеджментке өзіндік құнға әсер ететін факторларды анықтауға көмектеседі.
Басқару есебіндегі ерекшелік: қатаң регламенттің болмауы
Басқару есебі жүйесінде өзіндік құнды қалыптастыру тәртібі қатаң реттелмеген. Себебі бұл есеп салық салу үшін емес, басқарушыға шығындар туралы толық әрі жедел түсінік беру үшін жүргізіледі. Сондықтан өзіндік құнды есептеудің әр түрлі тәсілдері қолданылуы мүмкін.
Негізгі талап: кәсіпорында шығындарды басқару мүмкіндігі болуы үшін өзіндік құн құрылымы туралы нақты әрі сенімді ақпарат қалыптасуы керек. Мұндай ақпарат басқарушылық бухгалтерлік есепте жинақталады.
Өзіндік құнның дәстүрлі түрлері
Цехтық
Тікелей шығындар мен жалпы өндірістік шығыстарды біріктіреді. Нақты цех деңгейіндегі өнім дайындау шығындарын сипаттайды.
Өндірістік
Цехтық өзіндік құнға жалпы шаруашылық шығыстар қосылады. Өнім өндіруге байланысты кәсіпорынның өндірістік шығындарын көрсетеді.
Толық
Өндірістік өзіндік құнға коммерциялық және өткізу шығындары қосылады. Өндіру және өткізуге қатысты барлық шығындарды қамтиды.
Жалпылама есептеу логикасы
Толық өзіндік құнды есептеу логикасы әдетте өндірістік шығындардан басталып, кейін өткізу және әкімшілік шығыстармен толықтырылады. Төмендегі сызба формула ретінде емес, есептеудің жалпы құрылымын көрсету үшін берілген.
Тікелей шығындар: тікелей материалдар + тікелей еңбек (жұмыс күші)
Қосымша (жанама) шығыстарды қосу → өндірістік өзіндік құн
Өткізу шығындары + әкімшілік шығыстар → толық өзіндік құн
Толық өзіндік құн негізінде баға мен рентабельділік есептеледі (келісімшарттық құнды айқындау үшін).
Өзіндік құнның жіктелуі: жеке, орташа салалық, жоспарлы және нақты
Жеке және орташа салалық
Жеке өзіндік құн нақты кәсіпорынның өнім өндіруге кеткен шығындарын сипаттайды. Орташа салалық өзіндік құн белгілі бір сала бойынша осы өнімді өндіруге шыққан орташа шығындарды көрсетеді.
Жоспарлы және нақты
Жоспарлы өзіндік құн жоспар кезеңінде қарастырылған нормалар мен есептеулерге сүйенеді. Нақты өзіндік құн өнімге іс жүзінде жұмсалған нақты шығындар негізінде қалыптасады.
Калькуляциялаудағы объектілер: шығын есебі және калькуляциялау
Калькуляциялау барысында шығындар есебінің объектілерін және калькуляция объектілерін дұрыс белгілеу ерекше маңызды. Өндіріске кеткен шығындарға аналитикалық есеп ұйымдастырылатын объектілер шығын есебінің объектілері деп аталады. Ал кәсіпорын калькуляциялайтын өнім, орындалған жұмыс және көрсетілген қызмет түрлері калькуляция объектілері болып табылады.
Көпмақсатты есеп жүйесіндегі екі негізгі топ
- Жауапкершілік орталықтары (бөлімшелер, учаскелер, шығын пайда болатын орындар)
- Өнім бірліктері (біртекті өнім түрлері немесе топтары)
Шығын есебі объектілері бойынша жинақталған ақпарат басқару талаптарына сай болуы, бітпеген өндіріс пен дайын өнім арасындағы шығындарды бөлуге мүмкіндік беруі және толық шығарылымды да, жекелеген өнімдерді де калькуляциялау үшін негіз болуы тиіс.
Калькуляциялау объектісін қалыптастыру қағидаттары
Калькуляциялау объектісі — белгілі бір өнім, жартылай өнім, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет. Әр кәсіпорын калькуляциялау объектілерінің номенклатурасын өндіріс типін, өнім ассортименті мен күрделілігін, бөлшектер мен тетіктердің бірегейлену деңгейін және шығындардың сипатын ескере отырып қалыптастырады. Көбіне калькуляциялау объектілерін шығынды көтерушілер деп те атайды.
Қай кезде объектілер сәйкес келеді?
Кейбір салаларда (мысалы, газ-энергетикада) бітпеген өндіріс болмаған жағдайда шығын есебінің объектісі калькуляциялау объектісімен сәйкес келуі мүмкін. Бұл сондай-ақ бір жолғы тапсырыстар, тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар, шағын сериялы немесе жекелеген даналық өндірістер үшін тән.
Шығын есебі объектілерін таңдау өндіріс технологиясының ерекшеліктеріне, өндірісті ұйымдастыру түріне, басқару құрылымына, өнімнің техникалық параметрлеріне және ішкі өзара қарым-қатынастарға байланысты. Сондықтан объектілер номенклатурасы әр кәсіпорында жеке айқындалады.
Біртектілік принципі және салалық ерекшелік
Машина жасау, жеңіл өнеркәсіп, қара және түсті металлургия сияқты салалар өнім номенклатурасының кеңдігімен және бұйым бөлшектерін бірегейлендіру деңгейінің жоғары болуымен ерекшеленеді. Мұндай жағдайда калькуляция объектілері жиі түрде біртектілік белгілері бойынша ірілендіріліп топтастырылады.
Біртекті өнім деген не?
Технологиясы мен конструкциясы ұқсас, біртекті шикізат пен материалдардан жасалатын, материал сыйымдылығы мен еңбек сыйымдылығы шамалас, сондай-ақ ортақ бөлшектер, тетіктер және жартылай өнімдер қолданылатын өнім түрлері біртекті өнімдер ретінде қарастырылады.
Бұйымдарды бір калькуляциялау объектісіне топтастыру принциптерін сақтау — өзіндік құнды дұрыс қалыптастырудың негізгі шарты.
Калькуляция бірлігі және есептің тұтастығы
Калькуляциялау объектілерінің калькуляциялық есеппен және калькуляция бірлігімен мақсатты байланысы бар. Калькуляция бірлігі тек өлшем бірлігі ғана емес: ол калькуляция объектісінің сапасын және тұтынушылық құнын сипаттайтын көрсеткіштермен ұштасуы тиіс.
Калькуляциялау принциптері
- Объектілерді нақты белгілеу: шығын есебі объектілері, калькуляциялау объектілері және калькуляция бірліктері анықталуы керек.
- Қосымша шығыстарды бөлу әдісін таңдау: өнім бірлігінің өзіндік құнын дұрыс есептеудің өзекті шарты. Әдіс есеп саясатында бекітіледі және есепті кезең бойы тұрақты қолданылады.
- Кезеңдер бойынша шектеу (cut-off): операциялар бухгалтерлік есепте орын алған сәтінде көрсетіледі; олар әрдайым ақшалай түсімдермен бір мезгілде сәйкес келе бермейді.
- Тәсілдерді негіздеп таңдау: шығындардың аналитикалық есебі әдістері мен калькуляциялау амалдары өндіріс ерекшелігіне сай болуы тиіс.
Көп жағдайда шығын объектілері мен калькуляциялау объектілері толық сәйкес келмейді. Сондықтан калькуляциялау жүйесін құруда объектілердің шекарасын және шығындарды бөлу логикасын алдын ала айқындау шешуші мәнге ие.