Материалдардық кіріс
Материалдардың қоймада және бухгалтерияда есепке алынуы
Материалдар олардың сақталатын орнына қарай, яғни шаруашылық субъектісінің қоймасында және бухгалтериясында есепке алынады. Қоймадағы материалдық құндылықтар есебін дұрыс ұйымдастыру олардың сақталуын, қойма жұмысының тәртібін және құжат айналымының жүйелілігін қамтамасыз етеді.
Қоймадағы есепті ұйымдастыру
Қоймада материалдық құндылықтар түрлері мен сорттары бойынша бөлек сақталуы тиіс. Әр материалға оның маркасы, сорты, өлшемі, номенклатуралық нөмірі, өлшем бірлігі және қоймадағы нақты мөлшері көрсетілген таңбалау қағазы (картон/фанера) байланып немесе жапсырылып қойылады.
Қоймадағы және цехтағы материалдардың талдамалық есебі белгіленген номенклатураға сәйкес, сорттары мен маркалары бойынша жүргізіледі. Қоймада, әдетте, материалдардың тек сандық есебі жүргізіледі.
М—17 қоймалық карточка
Материалдардың әрбір номенклатуралық нөмірі бойынша жеке М—17 үлгідегі карточка ашылады. Онда материалдың атауы, маркасы/сорты, мөлшері, өлшем бірлігі, номенклатуралық нөмірі және есептік бағасы көрсетіледі.
- Карточканы бастапқыда бухгалтерия дайындайды да, кіріс ордерімен (реестрмен) бірге қоймаға береді.
- Қойма қызметкері карточкаға материалдың нақты сақталу орнын енгізеді.
- Кіріс-шығыс бойынша сорттық-сандық есепті материалға жауапты тұлға жүргізеді (қажет болса, келісіммен есепші/операторға жүктеледі).
Сорттық есеп кітабы (карточка орнына)
Номенклатуралық нөмірлері аз қоймаларда карточканың орнына алдын ала дайындалған сорттық есеп кітабын қолдануға болады. Бұл кітапта карточкадағы барлық деректер толық қамтылуы керек.
Операцияларды тіркеу тәртібі
Қоймашы алғашқы құжаттардың негізінде материалдардың кіріске алынуы мен есептен шығарылуын қоймалық есеп карточкасына операция жасалған күні енгізіп, әр операциядан кейін қалдықты шығарып отыруы тиіс.
Ай соңында бухгалтерияға лимиттік-жинақтама карточкаларының барлығы (материал толық алынғанына немесе алынбағанына қарамастан) тапсырылуы қажет. Алынбай қалған материалдар үшін келесі айға жаңа лимиттік-жинақтама карточкасы рәсімделеді.
Ақпарат беру және бақылау
Қоймашы қоймалық карточка деректері бойынша жабдықтау бөліміне әр номенклатура түрінің қалдығын, тұрақты қор нормасынан ауытқуын және ұзақ уақыт пайдаланылмай жатқан материалдар туралы мәлімет беріп отырады. Қоймалық карточкалардың дұрыс жүргізілуін бухгалтерия тұрақты бақылауы тиіс.
Тексеру жиілігі
Бухгалтерия қызметкері апта сайын немесе 10 күнде бір рет құжаттардың дұрыс рәсімделуін, карточкалардың дұрыс толтырылуын және қалдықтың дұрыс есептелуін тексеріп отырады.
Растау белгісі
Тексеру нәтижесі бойынша бухгалтерия қызметкері операциялардың дұрыстығын растап, карточканың тиісті жолына қол қояды.
М—18А қабылдау-өткізу регистрі
Қойма меңгерушісінің бухгалтерияға тапсыратын құжаттары М—18А қабылдау-өткізу регистріне тіркеледі. Дегенмен материалға жауапты тұлғаның келісімімен бухгалтерия қызметкері құжатты қабылдағанын карточкада қол қойып растаса, регистр жасаудың қажеті болмайды.
Қашықтағы қоймалардағы құжат айналымы
Егер орталық немесе цех қоймасы субъект басқармасынан алыс орналасса, операциялардың дұрыс құжатталуы және есеп карточкасының дұрыс жүргізілуі орталық бухгалтерияда тексеріледі. Кіріс және шығыс құжаттары белгіленген мерзімде регистрлерімен бірге бухгалтерияға тапсырылуы тиіс.
Ай соңындағы қалдық ведомосы (2 дана)
Қашықтағы қойма басшысы белгіленген күні бухгалтерияға екі дана етіп ай соңындағы материал қалдығы ведомосын тапсырады. Ведомос тек қозғалысы (кірісі/шығысы) болған материалдар бойынша жасалып, онда тек сандық қалдық көрсетіледі.
Құжатқа цех/қойма/бөлімше басшысы және ведомосты толтырушы қол қояды. Тексеруден кейін бір данасы ескертулермен қоймаға қайтарылады.
М—20: қоймадағы материалдар қалдығын есептеу ведомосы
Материалдар есебі жедел-оперативтік, бухгалтерлік және қалдықтық әдіспен жүргізілгенде қоймалық есеп карточкасымен қатар М—20 ведомосы қолданылады. Қойма меңгерушісі карточкалардағы айлық жиынтыққа сүйеніп, келесі айдың бірінші күніндегі қалдықты осы ведомосқа көшіреді.
Топтастыру
Номенклатуралар субшоттар мен синтетикалық шоттар бойынша топтастырылып көрсетіледі.
Ақшалай бағалау
Бухгалтерия сандық қалдықты жоспарлы (есептік) бағаға көбейтіп, ай соңындағы жалпы соманы анықтайды.
Сәйкестік талабы
М—20 ведомосындағы қалдық әр номенклатура бойынша қойма карточкасындағы қалдыққа әрқашан тең болуы тиіс.
Номенклатурасы аз материалдар
Егер материал номенклатурасы аз болса, материал алған тұлғаның қолын тек қоймалық карточкада қою арқылы босатуға болады. Мұндай карточка 1 айға ғана ашылып, ай соңында бухгалтерияға тапсырылады; келесі айға жаңасы ашылып, ай басындағы қалдық енгізіледі.
Құрылыс ұйымдарындағы ерекшелік (М—19А)
Құрылыс алаңындағы бөлімшелер қоймалық-сорттық карточканың орнына ай сайын М—19А сандық карточкасын толтырып, материалдардың кірісі, босатылуы және қалдығы туралы есеп береді. Есепке материалға жауапты тұлғаның жауапкершілігіндегі барлық материалдар енгізіледі.
Бухгалтериядағы материалдық ресурстар есебі
Материалдардың талдамалық есебі кіріс пен шығысты сандық және ақшалай өлшемде есепке алуды көздейді. Мұндай есептің күрделілігіне байланысты талдамалық есеп үнемі жетілдіріліп, есеп регистрлерінің жаңа түрлері енгізіліп келеді.
Карточкалық әдіс (дәстүрлі)
Бұрын бухгалтерияда материалдардың сорттық, сандық және бағалық есебі карточкалармен жүргізілді: әр номенклатуралық нөмірге жеке карточка ашылып, әрбір кіріс/шығыс құжатының деректері тиісті карточкаға енгізілді. Ай соңында әр карточка бойынша қорытынды шығарылып, айналым ведомосына жазылды.
Қойма карточкасында сандық есеп жүргізілсе, бухгалтерия карточкасында сандық дерекпен қатар құндық көрсеткіш те тіркеледі. Бұл тәсіл көп еңбек пен уақытты талап ететіндіктен, құжаттарды уақытылы толтыру кешігіп қалуы мүмкін.
Жетілдірілген айналым ведомосы арқылы есеп
Карточкаларды қолданбай, материалдардың кірісі мен шығысын бастапқы құжаттарда тікелей жинақтап, ай соңынан кейін 10–15 күн ішінде сорттық айналым ведомосында айналым мен қалдықты көрсету тәжірибесі қолданылады. Бұл бухгалтерия жүктемесін азайтқанымен, қоймадағы сандық есептің бухгалтерияда қайталануы сияқты кемшілігі бар.
Жедел-бухгалтерлік (оперативтік-салыстырмалы) әдіс
Бұл әдісте қойма карточкасындағы сандық қалдықтар М—20 ведомосында көрсетіліп, жоспарлы бағаларға көбейту арқылы материал топтары мен синтетикалық шоттар бойынша сомалар есептеледі. Сомалық есеп синтетикалық шоттар шеңберінде, материал топтары бөлінісінде жүргізіледі.
Өндірістегі топтастыру
Әуелі әр цех бойынша материалдардың кіріс-шығысы №11 ведомоста топтастырылады. №10 ведомоста өндіріске жіберілген және сатуға арналған материалдар синтетикалық шоттар бойынша көрсетіледі.
Шығындар журналы
Пайдаланылған және сатылған материалдар №10 ведомость негізінде 10–1 үлгідегі шығындарды есептеу журналына жазылады.
Құрылыс саласында қолданылуы
Жедел-бухгалтерлік әдіс көбіне үй құрылысы комбинаттарында, өндірістік-технологиялық жинақтау басқармаларында, орталық қоймаларда және ұқсас құрылымдарда қолданылады. Құрылысқа жұмсалған материал көлемі ай соңында қалдықты түгендеу арқылы анықталуы мүмкін.
Құжаттарды өңдеу және салыстыру құралдары
Реестр арқылы тапсырылған құжаттар таксировкаға (есептік өңдеуге), қаптауға және ярлықпен белгілеуге жіберіледі. Құжаттардың бірінші данасы ұзақ мерзімді өңдеуге жолданады, ал екінші данасы номенклатуралық нөмірі мен құндылықтар топтары бойынша сақталу орнында қалады. Бұл даналар бухгалтерия мен қоймада анықтамалық мақсатта пайдаланылады.
Қойма мен бухгалтерия деректерін салыстыру үшін жинақтау ведомосы жасалады. Материалдар қалдықтары кітабы ай бойы бухгалтерияда сақталып, ай соңында қоймаға беріледі: қоймашы қалдықтарды енгізіп, келесі айдың 1–3 күндері аралығында бухгалтерияға қайтарады.
Материал қозғалысының ақшалай көрінісі ведомосы
Егер сальдолық әдіс қолданылмаса, жинақтау ведомосының негізінде материал қозғалысының ақшалай көрінісі ведомосы жасалады. Онда қоймадағы материалдар қозғалысы мен қалдықтары, сондай-ақ көлік-дайындау шығындарының (ТЗР) орташа пайыздық есебі көрсетіледі.
1-бөлім
Кәсіпорынға келіп түскен материалдардың нақты құны, есептік бағасы және сомалары көрсетіледі.
2-бөлім
Материалдардың синтетикалық есебін жинақтау ведомосы (немесе қозғалыс пен қалдықтар туралы есеп) негізінде құрылады және Бас кітаппен салыстырылады.
Шығысталған материалдарды бөлу және өндірістік бақылау
Материалдардың шығысталуын бөлу кестесі
Шығысталған материалдардың бастапқы құжаттары негізінде бухгалтерияда материалдардың шығысталуын бөлу кестесі жасалады. Онда тұтынушы цехтар, шоттар, тапсырыстар, шығын баптары, калькуляция объектілері және есептік баға бойынша материал шығысы көрсетіледі.
Осы кесте бойынша цех шығындары ведомосына жазбалар енгізіледі: Дт 8011/901, 8031/921, 8041/931 және Кт 1310–1315, 1317.
Материалдардың сақталуын бақылау
Құндылықтардың сақталуын жүйелі бақылау үшін материал қалдықтарына қатысты бақылау-таңдамалық тексерулер жүргізілуі тиіс. Бухгалтерия үшін маңызды міндеттердің бірі — өндіріске материалдарды қолдануды бақылауды ұйымдастыру.
Ай соңында цехта қолданылмай қалған материалдар өндірістік шоттарға сәйкес қайта бағалау және түгендеу нәтижелерімен көрсетіледі; келесі айдың бірінші күні бұл қалдықтар өндірістік шоттар есебіне тиісті бухгалтерлік жазбалармен енгізіледі.
Өндірістік бақылау әдістері
- Нормадан ауытқуды құжаттық рәсімдеу: материалды алмастыру немесе нормадан тыс босату кезінде М—10 үлгідегі «Материалдарды алмастыру талап-актісі» толтырылады.
- Партия бойынша есеп: әр партия бойынша алынған деталь саны нормативпен салыстырылады; ауытқу себептері мен жауапты тұлға есептік картада көрсетіледі.
- Түгендеу әдісі: партиялық есеп мүмкін болмаған жағдайда ауытқу бригада/бөлім/цех бойынша кезекті түгендеумен анықталады.
Цехтың ағымдық есебі деректері бойынша бухгалтерияға материалдардың нақты қолданылуы, ауытқу, үнемдеу немесе артық шығын себептері көрсетілген рапорттар мен есептер тапсырылады.
Материалдардың қозғалысы бойынша шотаралық байланыстар
1) Жабдықтаушылардан материалдардың келіп түсуі (ҚҚС-сыз құн)
Материалдардың ҚҚС-сыз құны: Дт 1310/201, 1315/206, 1317/208. Салық шот-фактурадағы ҚҚС сомасы: Дт 1420/331. Жалпы сома бойынша жеткізушілермен есеп айырысу: Кт 4110/671.
Егер салық шот-фактурасы болмаса немесе жеткізуші ҚҚС бойынша есепте тұрмаса, төленген ҚҚС есепке жатқызылмайды (1420/331 шот дебетіне енгізілмейді).
2) Негізгі құралдарды жоюдан түскен материалдар
Дт 1315/206 және Кт 6160/727.
3) Өндірістен қайтарылған материалдар, қалдықтар және ақаудан алынған құндылықтар
Қоймаға кірістеу: Дт 1310/201, 1311/202, 1312/203, 1314/205, 1315/206. Есептен шығару көздері ретінде: Кт 2930/126, 7440/821, 6312/862, 6313/863, 8011/901, 8031/921 және басқа тиісті шоттар қолданылады.
4) Қойма шығындары (сақтау, тиеу-түсіру, тасымалдау)
Материал құнына қосу: Дт 1310/201–1317/208. Төлем көздері: Кт 4110/671, 2150/333, 1060/441, 1010/451, 3350/681, 3440/687.
5) Қоймадан материалдарды шығыстау
Материалдар шоттары кредиттеледі: Кт 1310/201–1315/206, 1317/208. Шығыс бағытына қарай дебеттелетін шоттар: Дт 1316/207, 8011/901, 8031/921, 8041/931, 7210/821, 7450/845 және тиісті өзге шоттар.
Келісілген бағамен өткізілген материалдар бойынша дебиторлық берешек: Дт 1350/301, 1210/322, 2110/323, ал табыс: Кт 6130/727 арқылы көрсетіледі.
Өзіндік құн және өткізудің таза құны
Жұмсалған материалдар тұтынушылар шотынан олардың нақты өзіндік құнымен есептен шығарылады. Өткізілген материалдардың өзіндік құны есепті кезеңдегі табыспен байланысты шығын ретінде танылады. Материалдардың жетіспеушіліктері де есепті кезең шығыны болып есептеледі.
Өткізудің таза құны — қалыпты шаруашылық қызмет барысында болжанған сату бағасынан оларды сатуды ұйымдастыру және жинақтауға кеткен шығындарды алып тастағанға тең.