Мәселені бұлай қарастырмайынша жекелеген феодалдық институттардың таптық және әлеуметтік мәнін ашу мүмкін емес

Әлеуметтік институттарды тарихи өзгеріс үстінде қарастыру

Қазақстандағы әлеуметтік қатынастарды талдауда жекелеген феодалдық институттардың қандай өзгерістерге ұшырағанын және қарастырылып отырған кезеңде сол өзгерістердің қазақ қоғамындағы орны қандай болғанын анықтау ерекше маңызды. Бұл тұрғыдан қарастырмайынша феодалдық институттардың таптық әрі әлеуметтік мәнін ашу мүмкін емес.

Қоғамдық құбылыстарды зерттеуде ең сенімді тәсілдердің бірі — әрбір мәселені тарихи байланысынан ажыратпай, оның қалай пайда болғанын, қандай негізгі кезеңдерден өткенін және бүгінгі қалпы со дамудың нәтижесі екенін ескеру.

Революцияға дейінгі буржуазиялық тарихнамада Қазақстанда көбіне екі әлеуметтік топ қана аталды: ақсүйек және қарасүйек. Ақсүйекке барлық Шыңғыс хан ұрпақтары, ал қарасүйекке қалған халықтың барлығы жатқызылды. Бұл екі атау көптеген еңбектерде “қалыптасқан” категориялар ретінде беріліп, XV ғасырдан бастап XVII–XIX ғасырларға дейін бірдей қолданылып келді.

Алайда мәселе атауда емес, мазмұнда: XV ғасырдағы ақсүйек XIX ғасырдағы ақсүйекпен толықтай сәйкес келе бермеді. Дәл осыны қарасүйек жөнінде де айтуға болады. Патриархалдық-рулық қатынастар ыдырап, әлеуметтік жіктелу күшейген сайын қарасүйек арасынан да ықпалды топтар бөлініп шықты: текті шонжарлар, сондай-ақ тәуелді әлеуметтік топтар — егіншілер, жатақтар, байғұстар.

“Ақсүйек” терминінің шығуы қазақ тарихының бастапқы кезеңдеріне барып тіреледі. Ақсүйек шонжарлардың пайда болуы татар-моңғол үстемдігі кезеңімен және Қазақстанда феодалдық қатынастардың қалыптасуымен байланысты. Ақсүйек өкілдері өздерін Шыңғыс ханның ұрпағымыз деп таныды.

Зерттеушілер бұл үстемдікті “табиғи құқық” тәрізді түсініктермен ақтаған идеялардың болғанын да атап өтеді: ақсүйектер “қарапайым халықтан бөлек” деп саналатын қияли ұғымдар әлеуметтік айырманы заңдастыруға қызмет етті.

Ақсүйек өкілдері — төрелер — бөлек феодалдық каста ретінде қалыптасып, қазақтың рулық қауымдық құрылымына да кірікті. XVII ғасырға дейін қазақтардың қоғамдық-саяси өмірінде хандар мен сұлтандардың үстемдігі басым болды: дәстүр бойынша хан тек ақсүйек өкілінен сайланатын, ал “сұлтан” атағы чингизидтерге ғана тән саналды.

XIX ғасырдың бірінші жартысында ақсүйек қауымының бұрынғы тұтастығы әлсірей түсті. Бұл өзгеріске патша үкіметінің саясаты елеулі әсер етті. Патша қызметіне өткен, үкіметтен ата-тегі бойынша “дворян” атағын алған билеуші сұлтандар мен аға сұлтандарды есепке алмағанда, 1822 жылғы Жарғы және Кіші жүздегі саяси өзгерістер нәтижесінде чингизидтердің бір бөлігі бұрынғы артықшылықтарынан айырылды.

Ақсүйек ұрпақтарының едәуір бөлігі бұқарамен араласып кетті. 1840-жылдары Орынбор Шекара комиссиясының тапсырмасымен сұлтандар, билер, тархандар сияқты әлеуметтік топтар зерттеліп, Шыңғыс хан ұрпақтарының нақты жағдайына қатысты байқаулар жазылды: көптеген сұлтандар өздерін Шыңғыс ханнан тарағанбыз дегенімен, бәрі бірдей шежіресін дәл білмеген; ал артықшылықтар бұрынғыдай кең болмаған.

Нәтижесінде төре сословиесі біртекті болудан қалды: бай төрелермен қатар кедейленген, күйзеліске түскен, касталық оқшаулығынан айрылған төрелер де көбейді. Осы кезеңде “ақсүйек” атағының сословиелік мәнінен гөрі тарихи мәні басым бола бастады; тек патша әкімшілігі жүйесінде нақты қызметке ие болған сұлтандардың орны біршама тұрақты сақталды.

Сонымен қатар сұлтан шаруашылығы қауыммен тығыз байланыста болды: оған қауым мүшелері қызмет етті. Төрелердің өз ішінде де көшпелі қауымға тән патриархалдық-рулық қатынастар сақталды. Сондықтан бұл кезеңде сұлтандар мен ру шонжарларын бір-біріне қатаң қарсы қою әрдайым дұрыс бола бермейді: жерді пайдалану және көшпелі қауымды қанау формалары өзгерген жағдайларға бейімделе отырып, көп ретте ұқсас сипат алды.

Көшпелі қауымды қанау негізінде әлеуметтік үстем топ ретінде көтерілгендердің бірі — ру старшындары, яғни билер. Қарастырылып отырған кезеңдерде билер қазақ қоғамында ықпалды орын алып, ерекше құқықтық және экономикалық артықшылықтарды пайдаланды.

Ру старшындары бастапқыдан-ақ қауымдық қатынастардың едәуір бөлігіне ықпал еткен. Ал XIX ғасырдың бірінші жартысында мал шаруашылығы дағдарысы күшейген сайын олар зорлық арқылы таңдаулы қыстауларды өздерінің жеке меншігіне айналдыруға ұмтылды. Байыған билердің кейбір ауылдары сұлтандардың ауылдары секілді ру қауымдарынан бөлек көшетін болды.

Билер хандар мен сұлтандармен қатар сот-дау істерін қарап, билік жүргізуге араласты. Дәстүр бойынша би тек қарасүйектен шығатын, чингизидтер би болып сайланбайтын, бірақ сот талқылауларына қатыса алатын.

Қазақтардың қоғамдық-саяси өмірінде көрнекті рөл атқарған келесі әлеуметтік категория — батырлар. Батырлар институтының қалыптасуы әскери-феодал шонжарлардың пайда болуымен тығыз байланысты. “Батыр” термині қазақтарда ерте кезеңдерден белгілі: ол түркі тілдеріндегі бағадұр, бақхатұр тәрізді сөздермен сабақтас деп түсіндіріледі.

Қазақ даласы сыртқы жаугершілікке ұшыраған тұстарда арнайы жасақтар құрылып, шайқаста көзге түскен жетекшілер “батыр” атанды. Түркі тілдерінде бұл сөз күрескер, қаһарман, ержүрек, жауынгер мағыналарын білдірді. Кейін руаралық қақтығыстарда, барымтада көзге түскен адамдар да батыр атала бастады.

Дегенмен батырларды “таптан жоғары” тұрған бейтарап категория ретінде қарастыру қате болар еді. Феодалдық қоғамда әлеуметтік категориялардың бірде-бірі таптық ортадан тыс өмір сүрмейді. Батырлар институты да даму барысында елеулі өзгерістерге ұшырады: XI–XII ғасырлардағы аңыздық батырларды XVIII–XIX ғасырлардағы батырлармен теңестіруге болмайды.

Феодалдық қатынастар орныққан сайын әскери қолбасшылардың қызметі өзгеріп, шығу тегі қандай болса да батырлар бірте-бірте ру шонжарларының құқықтарына жақындай бастады. Жоңғар шапқыншылықтары мен кейінгі Орта Азия бағытындағы соғыстар батырлардың қоғамдық рөлін күшейтті: батырлар жетекші тұлғаларға айналып, шонжарлардың ықпалын бөлісті.

XIX ғасырдың орта шеніне қарай қазақтардың экономикалық өмірінде жаңа әлеуметтік топ — байлар — айқын көріне бастады. Бұл жерде “бай” сөзі бұрын жалпы түрде ауқатты феодалды білдіргенін ескеру қажет. Қарастырылып отырған кезеңде ол ұғым жаңа мазмұнмен толықты: сауда мен өсімқорлық операцияларының дамуы байларды ерекше қоғамдық топ ретінде қалыптастырды.

Ірі саудалық және өсімқорлық істермен айналысқан бай феодалдар сұлтандар арасынан да, ру шонжарлары арасынан да, қарасүйек шонжарлар арасынан да шықты. Халық аузындағы “Батыр болып, бай болса — патшадан несі кем?” деген сарындағы сөздер сол дәуірдегі бедел өлшемдерінің тоғысын аңғартады.

Бай-феодалдар өз шаруашылығы үшін қызметшіні жалдауды әдетке айналдырды. Егер ру шонжарлары “туысқандық көмек” деген желеумен қоңсысы мен руласын бақташы ретінде жұмысқа тартса, байлар қызметшіні шартқа отырғызып, ақы төлеп жалдауға көбірек сүйенді.

Осылайша, феодалдық қанау құрылымының ішінде пайда болған байлар — қазақ қоғамының экономикалық өміріндегі жаңа құбылыс еді. Байлардың саудамен және, әсіресе, өсімқорлықпен байланысы күшейген сайын бұл үрдіс Қазақстанда тауар өндірісінің бой көрсете бастағанын да танытты.