Қазақша рефераттар

Тағы бір көмек қажет ететін отбасы категориясы

Объект пен субъект: логикасы және мәні

Әлеуметтік жұмыста объект пен субъектті түсінудің логикасы мынаған тіреледі: субъекттер өз маңыздылығына қарамастан, белгілі бір дәрежеде объекттен туындайды. Әлеуметтік жұмыс объектілері белгілі бір қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың ықпалынан объективті түрде пайда болып, қалыптасады. Ал субъекттер сол объективті жағдайлардан туындағанымен, саяси және өзге де әлеуметтік институттар арқылы ұйымдастырылып, «қондырма» сипатында орнығады.

Объект пен субъектті дұрыс түсіну үшін үш маңызды кезеңді айқындауға болады: айырмашылығы, органикалық өзара әрекеті және орын ауыстыру мүмкіндігі. Объект субъектінің тәжірибелік және танымдық қызметіне «қарсы тұрған» құбылыс ретінде ұғынылады, бірақ ол жай ғана сыртқы шындық емес — субъектпен өзара әрекеттесетін шынайылықтың бір бөлігі.

Әлеуметтік жұмыстың объектісі: кең және тар мағына

Кең мағына

Кең мағынада әлеуметтік жұмыстың объектісі — барлық адамдар. Бұл қоғам дамуы деңгейіне, әлеуметтік саланың жағдайына, әлеуметтік саясат мазмұнына және оның жүзеге асу мүмкіндігіне байланысты. Кез келген адам өмірінің әр кезеңінде өз қажеттіліктері мен мүдделерінің толық қанағаттануын қажет етеді, бірақ ол қажеттіліктер әрдайым тең дәрежеде орындала бермейді.

  • Материалдық тұрғыдан қамтамасыз адам да күйзеліссіз өмір сүру, денсаулығын сақтау мен нығайтуға мұқтаж болуы мүмкін.
  • Дені сау адам кедей болуы мүмкін және өз идеяларын іске асыруға мүмкіндігі жетпеуі ықтимал.
  • Кез келген отбасында ата-ана мен бала, не ерлі-зайыптылар арасында келіспеушіліктер кездеседі; бұл әсіресе дағдарыс кезеңінде күшейеді.

Демек, жағдайына қарамастан әр адам қолдауды, көмекті және қорғауды қажет етуі мүмкін.

Тар мағына

Тар мағынада объект — қоғамның өзекті әлеуметтік және өзге де мәселелерін жартылай ғана шеше алатын немесе мүлдем шеше алмайтын, қиын өмірлік жағдайда қалған адамдар, топтар және халық қабаттары.

Қиын өмірлік жағдайдағы негізгі топтар

1) Денсаулық жағдайы

Өмір қиындықтарын өз бетімен еңсеруге мүмкіндік бермейтін денсаулыққа байланысты жағдайлар.

  • Мүгедектігі бар адамдар
  • Радиациялық әсерге шалдыққан адамдар
  • Мүгедек балалары бар отбасылар
  • Психологиялық қиындық, күйзеліс, суицид қаупі бар балалар мен ересектер

2) Жедел (экстремалды) әлеуметтік жағдай

Қызмет пен еңбекке байланысты төтенше жағдайлар және соның салдары.

  • ҰОС ардагерлері және тыл еңбеккерлері
  • Соғыста қаза тапқан әскери қызметкерлердің аналары мен жұбайлары

3) Егде жас және әлеуметтік осалдық

Егде, зейнеткерлік жастағылардың, сондай-ақ тұрмыстық қиындыққа тап болғандардың мәселелері.

  • Жалғыз басты қарт адамдар
  • Зейнеткерлерден құралған отбасылар (жас, мүгедектік және өзге негіздер бойынша)

4) Девианттық мінез-құлық

Қауіп-қатері жоғары мінез-құлық көріністері және қорғалмаған жағдайлар.

  • Девианттық мінез-құлықтағы балалар мен жасөспірімдер
  • Зорлық-зомбылыққа ұшыраған балалар
  • Денсаулығы мен дамуына қауіп төнген адамдар
  • Арнайы оқу-түзету мекемелерінде болғандар және бас бостандығынан айыру орындарынан шыққандар
  • Алкоголь, психобелсенді заттарды қолданатын отбасы мүшелері

5) Отбасылардың қиын жағдайлары

Әртүрлі санаттағы отбасылардың тұрақсыз немесе күрделі әлеуметтік-экономикалық ахуалы.

  • Асырап алушы отбасылар және асыраушысынан айырылған балалар бар отбасылар
  • Табысы төмен отбасылар
  • Жас отбасылар
  • Кәмелетке толмаған ата-аналары бар отбасылар
  • Ажырасу процесіндегі отбасылар
  • Үнемі қақтығыстағы ата-аналары бар отбасылар

6) Балалардың ерекше жағдайы

Жетімдік, бақылаусыздық, кезбелік және өзге де тәуекелдермен байланысты жағдайлар.

  • Балалар үйлері мен мектеп-интернат түлектері (материалдық тәуелсіздікке дейін)
  • Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар
  • Бақылаусыз қалған балалар мен жасөспірімдер
  • Кезбелік және баспанасыздыққа ұшыраған балалар

7) Тұрғылықты жері жоқ адамдар

Баспана мен тұрақты тіркеудің болмауы әлеуметтік тәуекелдерді күшейтеді.

  • Тұрғылықты мекенжайы жоқ адамдар
  • Тіркелген босқындар және мәжбүрлі қоныс аударушылар

8) Ана мен балаға қатысты кезеңдер

Босануға дейінгі және босанғаннан кейінгі кезең — ерекше әлеуметтік және медициналық назарды қажет ететін уақыт.

  • Жүкті және емізулі әйелдер
  • Бала күтіміне байланысты демалыстағы әйелдер

9) Құқықтық және әлеуметтік мәртебесі күрделі топтар

Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған және кейін ақталған адамдардың құқықтық, сондай-ақ әлеуметтік жағдайы арнайы қолдауды талап етеді. Ұсынылған санаттар толық тізім емес: оларды нақты категорияларға жіктеп, дифференциациялауға болады.

Көмекке ең жиі мұқтаж адамдар

Бөгде көмекті қажет ететін адамдар әлеуметтік жұмыстың тікелей объектісіне айналады. Олардың қатарында қарттар, зейнеткерлер, мүгедектігі бар адамдар, ауыр хәлдегі жандар, балалар, қиын өмірлік жағдайға душар болғандар, қолайсыз ортадағы жасөспірімдер, алкогольге тәуелділер, нашақорлар, суицид қаупі бар адамдар, жұмыссыздар, сексуалдық қанау қаупі бар жандар және басқа да топтар бар.

Бұл — статистика ғана емес. Әр адам — қайталанбас психикасы, күрделі өмірбаяны бар жеке тұлға. Сондықтан әлеуметтік қызметкерден терең түсіну, жанашырлық, жан-жақтылық, төзімділік пен жауапкершілік талап етіледі.

Отбасы — әлеуметтік жұмыстың басты объектілерінің бірі

Әлеуметтік жұмыстың ең маңызды объектілерінің бірі — отбасы: жалғыз басты аналар, мүгедек балалары бар отбасылар, ата-анасының бірі немесе екеуі де мүгедектігі бар отбасылар. Әсіресе, материалдық жағдайы ауыр және 3 жасқа дейінгі балалары бар отбасылар жиі қолдауға мұқтаж болады.

Бұған қоса мемлекет қамқорлығындағы босқындар мен қоныс аударуға мәжбүр болған отбасылар, кәмелетке толмаған балалары бар жұмыссыздар отбасылары, сондай-ақ тәуелділік пен құқықбұзушылық мәселелері байқалатын отбасылар ерекше назарды қажет етеді.

Мақсат тек «мәселені шешу» емес

Әлеуметтік жұмыс отбасылық проблемаларды шешумен қатар, отбасын нығайтуға, дамытуға, ішкі әлеуетін арттыруға және әлеуметтік-экономикалық, демографиялық жағдайын тұрақтандыруға бағытталады.

Қаңғыбастық пен үйсіздік: себептері және әлеуметтік жауап

Қалалық қаңғыбастар мен үйсіздер құбылысы адамзат тарихында әрдайым кездескен. Алайда ол әлеуметтік күйзелістер, соғыс, аштық, су тасқыны, жер сілкінісі және дағдарыс кезеңдерінде күшейеді. Бұл мәселе дамыған елдерге де, дамушы елдерге де тән.

Мәселені ушықтыратын жалпы факторлар

  • Тұрғын үйдің, әсіресе арзан тұрғын үйдің жетіспеушілігі.
  • Жұмыссыздық салдарынан тұрғын үйге төлем жасау мүмкіндігінің болмауы.
  • Кейбір азаматтар мен көптеген отбасылардың табысының төмендігі.
  • Қоғамдық денсаулыққа қатысты қиындықтар (маскүнемдік, нашақорлық және т.б.).
  • Отбасылық қарым-қатынастардың әлсіреуі және әлеуметтік қолдау тетіктерінің жеткіліксіздігі.

Үйсіздік тәуекелі жоғары топтар

Үйсіздердің қатарын түрмеден шыққандар, ата-анасынан қашқан балалар, мүгедектігі бар адамдар, тәуелділігі бар жандар, босқындар және басқа елдерден оралған әскери қызметкерлер толықтыруы мүмкін. Үйсіздердің басым бөлігі — жалғыз басты ер адамдар.

Бұл проблемаларды шешуде баспаналар, әлеуметтік сауықтыру орталықтары, балалар үйлері секілді мекемелерде жұмыс істейтін әлеуметтік қызметкерлердің рөлі ерекше. Қазақстанда да белгілі бір кезеңде әлеуметтік бейімделу орталықтарын құру және олардың қызметін реттеу бойынша нормативтік шешімдер қабылданған.

Субъект: кім көмектеседі және кім ұйымдастырады?

Субъект — тәжірибелік қызметтің, біліктіліктің және танымның тасымалдаушысы; объектке бағытталған белсенділіктің қайнар көзі. Мұқтаж адамдарға көрсетілетін қызметтердің барлығын әлеуметтік жұмыс субъектілері атқарады.

Субъектілердің негізгі түрлері

  • Мемлекет

    Әлеуметтік саясатты қалыптастырып, жүзеге асыратын институт ретінде.

  • Ұйымдар

    Қайырымдылық ұйымдары, Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай секілді құрылымдар.

  • Мамандар мен қоғам белсенділері

    Кәсіби және ерікті негізде көмек көрсететін адамдар.

Неге «адам факторы» шешуші?

Әлеуметтік жұмыстың басты субъектісі — ұйымдардың өзінен бұрын, әлеуметтік жұмыспен кәсіби немесе қоғамдық негізде айналысатын адамдар. Ғылыми қызметкерлер әлеуметтік жұмыс жағдайын талдайды, әдістер мен бағдарламаларды әзірлейді, тенденцияларды айқындайды және ғылыми еңбектер жариялайды.

Сонымен бірге әлеуметтік қызмет көрсету ауыртпалығының едәуір бөлігі дипломы жоқ, бірақ белгілі жағдайларға байланысты әлеуметтік көмекке тартылған мамандандырылмаған қызметкерлерге де түсетіні атап өтіледі.

Ескерту: бастапқы мәтіндегі кейбір статистикалық деректер өзара қайшы берілген; бұл бөлімде олар сандық дәлел ретінде емес, жалпы тенденция ретінде редакциялық түрде ықшамдалды.

Әлеуметтік жұмыс субъектілері ретінде жиі аталатындар

  1. Әлеуметтік көмек көрсететін әлеуметтік қызметкерлер және әлеуметтік педагогтар.
  2. Басқаларды әлеуметтік жұмысқа үйрететін оқытушылар және дайындық жүргізетін мамандар.
  3. Зерттеушілер.

Әлеуметтік жұмыстың негізгі функциялары

Функция ұғымы ғылымда бір ғана мағынада түсіндірілмейді. Оны әлеуметтік жүйені ұйымдастырудағы және жеке тұлғаның, әлеуметтік топтардың, қоғамның мүдделері мен мақсаттарын жүзеге асырудағы рөл ретінде қарастыру орынды.

Диагностикалық

Жеке адамның немесе топтың ерекшеліктерін, микроортаның ықпалын талдау және әлеуметтік диагноз қою.

Болжамдық

Әлеуметтік институттардың объектіге әсерін болжау және бағдарламалау.

Сақтандыру–профилактикалық (әлеуметтік терапевтикалық)

Әлеуметтік-құқықтық, психологиялық, әлеуметтік-медициналық, педагогикалық және өзге де ескерту механизмдерін іске қосу; қажетті көмекті ұйымдастыру; әйелдер, жасөспірімдер, балалар және жастардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету. Бұл функция тек көмек көрсетумен шектелмей, проблеманы тудыратын немесе күшейтетін жағдайлардың алдын алуға бағытталады.

Құқық қорғау

Халықты қорғауға бағытталған заңдар мен құқықтық нормаларды қолдану арқылы көмек пен қолдау көрсету.

Әлеуметтік-педагогикалық

Мәдени бос уақыт, спорт, сауықтыру, шығармашылық және туризм секілді бағыттарға қызығушылықты дамыту, түрлі ұйымдар мен мамандарды тарту.

Әлеуметтік-психологиялық

Тұлғааралық қатынастарды реттеу, кеңес беру, әлеуметтік бейімделу мен реабилитация процесінде қолдау көрсету.

Әлеуметтік-медициналық

Алдын алу шараларын ұйымдастыру, алғашқы медициналық көмек дағдыларын үйрету, санитарлық-гигиеналық мәдениетті қалыптастыру, отбасын жоспарлау, репродуктивті денсаулыққа жауапты қатынасты дамыту, еңбек терапиясы және салауатты өмір салтына қолдау көрсету.

Әлеуметтік-тұрмыстық

Әртүрлі категорияларға (қарттар, мүгедектігі бар адамдар, жас отбасылар және т.б.) тұрмысты ұйымдастыруда, баспана жағдайын жақсартуда көмектесу.

Коммуникативтік

Көмекке мұқтаж адамдармен байланыс орнату, ақпарат алмасуды ұйымдастыру және қоғамдық институттарды әлеуметтік қызметке тарту.

Жарнамалық–насихаттау

Әлеуметтік қызметтер туралы ақпараттандыру және әлеуметтік қорғау идеяларын насихаттау.

Өнегелік–адамгершілік және ұйымдастырушылық

Әлеуметтік жұмыстың адамгершілік мақсаттарын айқындау, қоғам мен ұйымдарды жұмылдыру, әлеуметтік қызметті мекенжай бойынша да, мекемелерде де ұйымдастыру, әлсіз қорғалған қабаттарға басымдық беру.

Құрылым, аспектілер және негізгі бағыттар

Әлеуметтік жұмыстың функциялары оның құрылымы мен деңгейін айқындайды. Құрылым — объектінің негізгі қасиеттерін сақтауды қамтамасыз ететін тұрақты байланыстар жиынтығы. Әлеуметтік жұмыс құрылымын өзара байланысты компоненттер жүйесі ретінде қарастыруға болады: субъект, объект, мазмұн, басқару, сондай-ақ оларды біріктіретін тәсіл, мақсат және қызметтер.

Екі негізгі аспект

  • Клиенттің күнделікті және жедел мәселелерін шешу.
  • Өткір әлеуметтік мәселелерді кең ауқымда болжау және алдын алу (жұмыссыздық, кедейшілік, әлеуметтік «аурулар», девианттық мінез-құлық және т.б.).

Бұл екі аспект мемлекеттің әлеуметтік саясатымен және қоғам дамуының бағдарларымен тікелей байланысты.

Негізгі бағыттар

Әлеуметтік жұмыс интегралды сипатқа ие болғандықтан, оның практикалық бағыттары да көпқырлы: әлеуметтік диагноз, әлеуметтік терапия, әлеуметтік реабилитация, әлеуметтік профилактика, әлеуметтік бақылау, әлеуметтік сақтандыру, әлеуметтік қызмет көрсету, әлеуметтік делдалдық, әлеуметтік қамқорлық және т.б.

Мамандану және кәсібилік

Әлеуметтік жұмыста мамандану мәселесі әлі де толық шешілген емес: мамандану саны әртүрлі көзқарастарда 20-дан 50-ге дейін, тіпті одан да көп болуы мүмкін. Мамандану объектілерге, әдістерге және қызмет салаларына байланысты бөлінеді.

Қызмет мазмұны бойынша

Әлеуметтік-экономикалық, әлеуметтік-құқықтық, әлеуметтік-педагогикалық, әлеуметтік-психологиялық жұмыс, әлеуметтік-медициналық қолдау және т.б.

Клиент ауқымы бойынша

Жеке тұлғалармен, отбасылармен, топтармен немесе тұтас қоғаммен жұмыс.

Әлеуметтік орта бойынша

Білім беру, денсаулық сақтау, өндіріс, қызмет көрсету, қала/ауыл, әлеуметтік-этникалық орта, қарулы күштер құрылымдары және т.б.

Кәсіби және кәсіби емес бастама

Әлеуметтік жұмыс бірден кәсібилік деңгейіне жетпейді. Ол ХХ ғасырда әр елде әртүрлі уақытта кәсіби сала ретінде орнықты деп қарастырылады. Дегенмен әлеуметтік көмек көрсету тәжірибесі адам қоғамымен бірге ежелден бар және ұзақ уақыт бойы қайырымдылық пен рақымдылық сипатында дамыды.

Қазіргі кезде кәсіби сипат күшейгенімен, кәсіби емес (еріктілік, қоғамдық бастама) үлесінің қажеттілігі сақталады.

Әлеуметтік жұмыстың деңгейлері

Әлеуметтік жұмысты әртүрлі негіздер бойынша деңгейлеуге болады. Масштабына қарай ол федералды (ұлттық), аймақтық, жергілікті және индивидуалды деңгейлерде жүзеге асады.

Федералды (ұлттық) деңгей

Мемлекет көлемінде әлеуметтік көмекті басқару, заңнама және әлеуметтік саясат арқылы айқындалады.

Аймақтық деңгей

Ұлттық актілерді өңірлік ерекшеліктерге бейімдеу арқылы көрінеді. Климаттық, табиғи және әлеуметтік айырмашылықтары бар Қазақстан үшін бұл аса маңызды.

Жергілікті деңгей

Нақты объектіге бағытталуымен сипатталады; әлеуметтік қызметкерлер мен еріктілердің күнделікті жұмысы осы деңгейде айқын көрінеді.

Индивидуалды деңгей

Клиенттің жеке мұқтаждығына сүйеніп, индивидуалды техника мен әдістерді қолдану арқылы жүргізілетін жұмыс.

Ғылым және оқу пәні ретіндегі әлеуметтік жұмыс

Әлеуметтік жұмыс қазіргі жағдайда тек тәжірибелік қызмет ретінде ғана емес, ғылым және оқу пәні ретінде де қарастырылуы тиіс. Сондықтан мұнда да құрылымдық компоненттер мен жүйелік тәсіл маңызды орын алады. Кейбір зерттеушілер әлеуметтік жұмысты индивидуалды және отбасылық деңгейлерден бастап талдаудың маңызын атап өтеді.