Философия ғылымның қайнар көзі
Философия және ғылым
«Біздің заманда физиктер философия проблемаларын бұрынғы физиктерден қарағанда әлдеқайда тереңірек қарастырады. Бұған оларды өз мамандықтарының қиындықтары мәжбүрлейді».
Кіріспе: философия — ғылымның қайнар көзі
Ғылымды сарқырап ағып жатқан өзенге теңеуге болады: ол сағасына қарай кеңейіп, қуат жинайды, бірақ оған сансыз «кіші өзендер» — идеялар, тәжірибелер, дәстүрлер мен мектептер келіп құяды. Сондықтан ғылымның «ең басты бастауын» бірден ажырату оңай емес.
Кейбір көзқарастар ғылымның дамуын адамзаттың тұрмыс-тіршілігінің ілгерілеуінен, енді біреулер тас дәуіріндегі адамның әлем туралы білім жинап, оны таратуынан көреді. Басқа бір бағыт алғашқы дәлелденген рационалды білімнің қалыптасуын б.з.д. алғашқы ғасырлардағы Ежелгі Грекия философиясымен байланыстырады.
Ежелгі Грекиядан бастау алған желі
- Платон: сезімге тәуелсіз тәжірибелік білім (эпистеме) ұғымын айқындады.
- Аристотель: таным теориясын және логиканы жүйеледі.
- Метафизика: болмыс пен танымды талдаудың іргелі өрісіне айналды; Аристотель оны «ең бағалы ғылым» деп бағалады.
Уақыт өте ғылым салалары дараланып, мамандану күшейді. Дегенмен қазіргі ғылым қанша «өз бетінше» дамыса да, ол өзара байланыссыз мәнін жоғалтады: пәндер бір-бірін толықтырып, ортақ заңдылықтар арқылы тұтас жүйе құрайды. Сол себепті ғылымдардың түпкі маңызын тұтастықта қарастырған жөн: ғылым философиядан бастау алады және философияны қайта байытады.
Философия және рационалды дүниетаным
Философия — өмірлік тәжірибеміздің ажырамас бөлігі. Оны мойындасақ та, жоққа шығарсақ та, философиялық ой-толғаулар күнделікті таңдауларымызға, құндылықтарымызға және дүниені түсіну тәсілімізге ықпал етеді.
Философия б.з.д. VI–V ғасырларда қалыптасып, адамзаттың әлем туралы және ондағы өз орны мен тағдыры туралы рационалды көзқарасын орнықтыра бастады. Бұл үдеріс бірден болған жоқ: адам ойы архаикалық және мифологиялық түсіндірулерден логикалық-танымдық формаларға ұзақ жолмен өтті.
Рационалды түсіндірулерге ерте қадамдар
Вавилон
Ежелгі математиктер мен астрономдар есептеу мәдениетін дамытып, алгебра мен геометрияның бастапқы тәсілдерін меңгерді.
Үнді өркениеті
Жердің шар тәрізділігі, оның өз өсінен айналуы туралы пайымдар айтылып, ондық жүйе мен тригонометриялық түсініктер дамыды.
Ғылым философиясы
Ғылым философиясы — ғылымды адам әрекетінің ерекше саласы және ұдайы дамитын білім жүйесі ретінде қарастыратын философияның тармағы. Ол ғылыми білімді гносеологиялық (таным) және методологиялық (әдіс) тұрғыдан талдайды.
XX ғасырда бұл бағыт кең өріс алды. Логикалық позитивизм өкілдері ғылым тілін талдауды формальды (математикалық) логика шеңберінде жүргізуге ұмтылып, ғылыми ұғымдарды эмпирикалық деректермен (бақылау, тәжірибе) байланысты түсіндіруге басымдық берді. Кейінірек мұндай біржақтылық байқалып, ғылым философиясы ғылымның құрылымын ғана емес, оның тарихын, даму динамикасын және әлеуметтік өлшемдерін де қамтитын кең өріске айналды.
Талқыланатын өзекті сұрақтар
Ғылым — тек әдістер жиынтығы ма?
Жоқ, ол теориялар, тіл, құндылықтар және институттар арқылы өмір сүретін күрделі мәдени құбылыс.
Философия: ғылым ба, әлде өнер ме?
Философия дәлелдеуге, ұғымға, сынға сүйенеді; бірақ сұрақ қою мәдениеті мен мағына іздеуі жағынан кең әрі көпқырлы.
Дін де, философия да адамды жоғары рухани құндылықтарға шақырады. Алайда философия дүниені «осы дүниелік» негіздер арқылы ақыл-ой таразысына салып талдауды мақсат етеді: көне Милет мектебінің «дүниенің түпнегізі не?» деген сұрағынан бастап, бүгінгі «адамзаттың болашағы бар ма?» деген сұрақтарға дейінгі ізденістер соның көрінісі.
Ғылымдардың топқа жіктелуі
Ғылымдарды топқа жіктеу — ғылымдардың өзара байланысын, ғылыми білім жүйесіндегі орнын және зерттеу әдістерінің жақындығын белгілі бір принциптер арқылы анықтау. Жіктеу формальды (үйлестіру принципі) немесе диалектикалық мазмұнды (субординация принципі) болуы мүмкін.
Энгельс ұсынған идеялардың өзегі
Ф. Энгельс «Табиғат диалектикасында» ғылымдарды материя қозғалысының формалары мен олардың өзара байланысы тұрғысынан түсіндіреді. Ол механика, физика, химия, биология сияқты іргелі салаларды атап, ғылымдар арасындағы «өту аймақтарына» ерекше мән береді: жоғары форма төменгі формалармен байланысын ашу арқылы түсіндіріледі.
Кейінгі даму ғылымдардың саралануын күшейте отырып, бір мезетте интеграцияны да үдетті: биохимия, биофизика, геохимия сияқты аралық салалар пайда болды. Жаратылыстану мен әлеуметтік ғылымдардың арасында техникалық ғылымдар орнықты; ал кибернетика, жүйелік талдау, модельдеу секілді тәсілдер көптеген салаларға ортақ әдістемелік арқауға айналды.
Қазіргі ғылымдағы өзгерістер
- Микродүниені зерттейтін жаңа бағыттар (ядролық және субатомдық физика, кванттық механика) кеңейді.
- Аралық ғылымдар көбейді (биохимия, биофизика, геохимия және т.б.).
- Ғылымдар абстрактілі жалпы теориялар мен нақты қолданбалы зерттеулерге қатар тарамдалып отыр.
Ғылыми танымның ерекшеліктері
Ғылыми білімді көбіне «жоғары дәлдігімен» сипаттайды. Бұл маңызды белгі болғанымен, шешуші жалғыз өлшем емес: дәл есептеулер техникада ғана емес, қоғамдық басқаруда да, медицинада да, логистикада да кең қолданылады. Дәлдік күнделікті мәдениеттің бөлігіне айналды.
Кейде ғылыми таным абстрактылы ұғымдармен жұмыс істейді, ал көркемдік таным нақтылы адам болмысын бейнелейді деген пікір айтылады. Алайда бұл да толық айырма емес: ғылым көрнекі бейнелерге, аналогия мен метафораға жиі сүйенеді; ал өнерде логикалық тәртіп, дәл ұғымдар және құрылымдық ойлау маңызды рөл атқарады.
Ғылымды ғылым ететін өзек
Ғылымның басты артықшылығы — білімнің теориялық жүйе түрінде ұйымдасуы. Ғылыми білімнің ең жетілген формасы — теория.
Теория көбіне тәжірибенің, практиканың немесе бақылаудың қорытпасы ретінде түсіндіріледі. Бірақ кез келген қорытынды бірден теорияға айналмайды: теория заңдылықтарды түсіндіретін, болжау жасайтын және деректерді бір тұтастыққа келтіретін ұғымдық құрылым болуы тиіс.
Гипотеза және заң
Ғылымдағы көптеген заңдар бастапқыда гипотеза түрінде ұсынылады (гр. hypothesis — жорамал, негіз). Гипотезалар толық дәлелденбеген болжамдар ретінде эмпирикалық тексеруден өтеді.
Айғақты гипотезалар
Жекелеген объектілер, жағдайлар мен үдерістер туралы болжамдар. Тексеру барысында теріске шығарылса, олар фальсификацияланады.
Теориялық гипотезалар
Мысалы, Д. Менделеевтің элементтердің қасиеттері мерзімді түрде қайталанады деген бастапқы болжамы кейін ғылыми заң деңгейіне көтерілді.
Ф. Энгельс гипотезаны жаратылыстанудың даму формасы деп атап, ғылыми қиялдың да (бірақ міндетті түрде тексерілетін) танымдағы рөлін көрсетті.
Ғылыми танымның практикалық қуаты да ерекше: қазіргі техникалық прогресс қарқыны ғылыми жаңалықтардың өндіріс пен қоғамға жедел енуімен сипатталады. Таным міндеттері бұрын баяу шешілсе, бүгін ғылыми-техникалық жүйелер оларды үдемелі түрде тездетіп отыр.
Танымның жалпы ғылыми әдістері
Бір мақсатқа жетудің бірнеше жолы болуы мүмкін. Күнделікті өмірде де, өндірісте де, ғылыми экспериментте де міндетті түрлі тәсілмен орындауға болады. Кейде дайын тәжірибеге сүйену жеткілікті, ал кейбір жағдайларда әмбебап әдістер мен танымның терең негіздерін талдау қажет болады. Мұнда философиялық және гносеологиялық талдау әдістің жарамдылығын, алынған білімнің шынайылығын және жалпы ғылыми талаптарға сәйкестігін бағалауға көмектеседі.
Абстракциядан нақтылыққа көшу
Кез келген теорияның іргетасы — постулаттар, принциптер, аксиомалар. Осы іргелі абстракциялар зерттелетін объектілер арасындағы терең байланыстарды дәл бейнелесе, теорияның түсіндіру қуаты артады.
К. Маркс нақтылықты «көптеген анықтамалардың синтезі», «алуантүрлілік тұтастығы» ретінде түсіндіріп, абстрактылы мен нақтылының диалектикалық бірлігін атап өтті.
Тарихи және логикалық әдістер
Зерттеудің тарихилығы мен логикалық құрылымы бірін-бірі жоққа шығармайды, керісінше толықтырады: жүйенің қалай пайда болғанын да, оның қалай жұмыс істейтінін де түсіндіру қажет.
Бұл тәсілдер дамушы және қызмет етуші жүйелерді біртұтас сипаттауға, функционалдық және тарихи-генетикалық көзқарастарды келісімге келтіруге мүмкіндік береді.
Модельдеу және жүйелік принцип
Тікелей зерттеуге келмейтін объектіні тануда модельдеу қолданылады. Қазіргі ғылымда модель көбіне математикалық сипатта болып, арнайы бағдарламалар мен есептеу техникасын қажет етеді.
Жүйелік тәсілдің негізгі талабы: күрделі прототипті дұрыс қарапайымдандырып, ақпаратты жоғалтпайтын, қажет болғанда бастапқы жүйеге қайта көшуге мүмкіндік беретін үлгі құрастыру.
Әртүрлі материалдық және белгілік жүйелердің өзара байланысын түсіну — жалпы философиялық және методологиялық міндет. Мұның негізінде көптүрліліктің бірлігі және өзара байланыс принциптері жатыр.
Қорытынды: ғылыми таным логикасы
Философияның маңызды міндеттерінің бірі — қазіргі логиканың идеялары, әдістері мен аппаратын ғылыми танымды талдауға қолдану. Ғылыми таным логикасы ғылыми теориялардың компоненттерін (анықтамалар, топтастырулар, ұғымдар, заңдар) және олардың логикалық құрылымын зерттейді; компоненттер арасындағы байланыстарды ашады; теориялардың қайшылықсыздығы мен толықтығы туралы мәселелерді қарастырады.
Ғылым философиясының бүгінгі өрісі
- Қорыту, түсіндіру, абстракция, идеалдандыру әдістерінің логикалық қырларын талдау.
- Жаңа білімнің қалыптасу үдерістері мен оны тексеру тәсілдерін зерттеу.
- Ғылымның әлеуметтік-философиялық және этикалық өлшемдерін қарастыру.
Ғылыми-техникалық революция жағдайында ғылымның қоғаммен, мәдениетпен, адам қызметінің өзге салаларымен байланысы тереңдей түсті. Сол себепті ғылым философиясы логикалық-гносеологиялық талдаумен шектелмей, ғылымның әлеуметтік жауапкершілігі мен құндылықтық бағдарларын да назарда ұстауы қажет.
Әдебиеттер тізімі
- Қ.Ш. Мұхамеджан. Философия. Семинар сабақтарға және өзіндік жұмысқа әдістемелік нұсқау. Алматы: АЭЖБИ, 2007.
- А.И. Липкин. Философия науки: учебное пособие. Москва: Эксмо, 2007. 608 с.
- Т. Ғабитов (құраст.), Б. Сатершинов (ауд.). Философия: жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық. Алматы: Қаржы-Қаражат, 2002. 352 б.
- Философиялық сөздік / Ред.: Р.Н. Нұрғалиев, Ғ.Ғ. Ақмамбетов және т.б. Алматы, 1996. 480 б.
- К. Поппер. Логика и рост научного знания. Москва, 1981. 468 с.
- Қ.Ш. Байсенов. Философия тарихы: оқулық. Шымкент, 2005. 452 б.
Ескерту
Материал бастапқы дереккөз негізінде редакцияланып, грамматикасы түзетіліп, мазмұны құрылымдалды. Университеттік жұмыс ретінде әзірленген мәтіннің мәліметтері сақталды.
Контекст
Алматы энергетика және байланыс университеті, Радиотехника және байланыс факультеті. Жұмысты орындаған: БРК-09-3 тобының студенті Пернебаев Н.М. (арнайы сайтқа арнап жазылған).