Альберт Захарович Манфредтің Наполеон Бонапарт атты монографиясы алғаш рет
Альберт Захарович Манфредтің «Наполеон Бонапарт» атты монографиясы алғаш рет 1971 жылы жарық көрді. Сол кезеңдегі кеңестік және шетелдік ғылыми мерзімді баспасөзде, сондай-ақ оқырмандардың арнайы конференцияларында бұл еңбек жан-жақты талданып, бағасын алды. Талқылаулар барысында көптеген құнды әрі маңызды тұжырымдар айтылды.
Оқырмандардың едәуір бөлігі кітапқа жалпы оң баға бере отырып, еңбекті бұдан да кеңейтуге болатынын атап өтті. Әсіресе империяның соңғы жылдарына — 1812 жылғы Ресейге жорықтан кейінгі империяның әлсіреуі мен Наполеон тұлғасының ішкі күйреу кезеңіне — аз көңіл бөлінгені әділ сын ретінде көтерілді. Сонымен қатар Наполеонның әскербасшы ретіндегі қызметіне көбірек назар аудару, сол дәуірдің әскери тарихын мұқият қарастыру, оның жеңістері мен жеңілістерін түбегейлі талдау қажеттігі айтылды.
Оқырман қауымның тағы бір бөлігі Наполеонның сыртқы саясаттағы немесе мемлекеттік қызметтегі рөлінен гөрі, оның ішкі дүниесі — ойлары мен сезімдері, қызығушылықтары, өз ортасымен және жақын адамдарымен қарым-қатынасы — туралы көбірек білгісі келді.
Автор оқырман пікірлері мен ескертулеріне үлкен мән берді. Әрине, барлық ұсынысты толық қанағаттандыру мүмкін емес еді: әр кітаптың өз көлемі мен мақсаты болады. Дегенмен Манфред айтылған ойларды ескеруге тырысып, монография мәтінін қайта жазып, қысқартулар мен түзетулер енгізді, ал кейбір бөлімдерді айтарлықтай толықтырды. Нәтижесінде біз оқырман қауымның құнды ұсыныстары арқылы жаңарып, тереңдей түскен А.З. Манфредтің тарихи еңбегін көреміз.
Наполеон туралы жазудың қиындығы
Манфред үшін Наполеон туралы жазылған әлемдік кітапханаға өз үлесін қосу, яғни оның өмірбаянын баяндайтын тағы бір еңбекті ұсыну оңай болған жоқ. Бұл туралы тарихшының өз ой-толғауында айтқан пікірі мәселенің салмағын аша түседі.
«Уақыт өткен сайын ғылыми айналымда деректер мен құжаттардың, хаттар мен естеліктердің, замандастары куәландыратын айғақтардың көлемі күннен-күнге арта түсті. Наполеон туралы әдебиет ұшан-теңізге айналған сайын, ол туралы жазу жылдан-жылға қиындай берді. Аңыздар, қоғамда қалыптасқан пікірлер, тұрақтап қалған тұжырымдар, мызғымайтын догмалар тарихи процестің “тірі пердесіне” жақындауға кедергі келтіретін жасанды бөгеттерді көбейтті. Бұл мәселеге қайта оралған әрбір жаңа зерттеуші өзінен бұрынғы ізашарларынан да күрделі жағдайға тап болатын».
Манфредтің пайымынша, дербестік пен қайталанбас көзқарасты сақтау үшін зерттеуші қалыптасқан концепциялар қысымын жеңіп, түпдеректердің «жандандыратын» қойнауына қайта үңілуі керек. Бұл белгілі бір мағынада бәрін қайтадан бастау деген сөз.
Кеңес тарихнамасында академик Е.В. Тарленің «Наполеоны» көптен бері қадірлі еңбек ретінде танылғаны белгілі. Манфред ұзақ жылдар бойы наполеондық тақырыппен айналысса да, бұл мәселе бойынша жеке кітап шығаруға бірден бел байламағанын айтады. Алайда Тарленің еңбегі жарық көргеннен бері бірнеше онжылдық өтті: әлем өзгерді, жаңа ұрпақтың қабылдауы да басқа. Оның үстіне соңғы 30–40 жылда Наполеон дәуіріне қатысты жаңа деректер жарияланып, маңызды архивтер ашылды; Луи Мадленнің көптомды еңбегі мен арнайы зерттеулер көбейді. Осындай жағдайлар Манфредті өзіне қойған «тыйымнан» бас тартуға итермеледі.
Манфредтің еске салғаны бойынша, Тарленің өзі де бұл тақырыпқа кірісер алдында: «Қандай ізашарлар! Вальтер Скотт, Стендаль, Толстой... Бірақ мен бел будым!» — деген күмән мен шешім арасындағы күйді бастан кешкен.
Қазіргі таңда Наполеон туралы жазатын әрбір автор үшін «ізашарлар» тізімі одан әрі ұлғайды: Е.В. Тарле, Жорж Лефевр, Андре Моруа, Эмиль Людвиг, Бертран Рассел және басқа да көптеген есімдер қосылды. Тізім айбатты болған сайын, сол жолмен қайта жүру де күрделене түседі. Бірақ, қанша уақыт өтсе де, наполеондық мәселеге қоғамдық қызығушылық бәсеңдеген жоқ: әр ұрпақ бұл ескіргенімен қартаймаған тақырыпты өз көзімен қайта пайымдауға тырысады.
Дереккөздер және зерттеу базасы
Манфред Наполеон туралы кітап жазғанда негізгі деректер ретінде Бонапарттың әдеби мұрасын, хаттарын, бұйрықтарын, сондай-ақ оның айналасындағы адамдардан қалған құжаттарды, әріптестері мен замандастарының хаттары мен естеліктерін — қысқасы, сол дәуірдің маңызды ескерткіштерін — кеңінен пайдаланғанын айтады. Оның сөзімен айтқанда, бұрыннан белгілі деректерге қайта оралып, оларды ХХ ғасырдың соңындағы тарихшы-марксист көзқарасымен «жаңаша оқуға» ұмтылды.
Қайтып оралмас кезеңді тереңірек түсіну үшін ол белгілі материалдарды түрлі себептермен жеткіліксіз немесе мүлде зерттелмеген құжаттармен салыстырғанын жазады. Әсіресе КСРО Сыртқы істер министрлігінің архивіндегі құнды қорларға, патша дипломаттарының мәлімдемелеріне, 1801 жылдан бастап Ресей сыртқы істер мекемелеріне түскен материалдарға, Салтыков–Щедрин атындағы Ленинград қоғамдық кітапханасындағы қолжазбалар жинағына, Париж Ұлттық архивінің деректеріне, сондай-ақ сол жылдардағы орыс және француз баспасөзіне сүйенген.
Автор архив қызметкерлеріне, Мәскеу мен Ленинград кітапханашыларына және ғылыми ұйымдарға дерек жинауға көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіреді.
Монографияның құрылымы және бастау тараулары
Еңбек он сегіз тараудан және эпилогтан тұрады. «Ағартушылық идеялар туының астында» атты бірінші тарауда автор 1789 жылғы революцияның рухани-идеялық негізін қалыптастырған ағартушыларды сөз етіп, сол кездегі халықаралық жағдайды шолып, Наполеонның жастық шағын сипаттауға кіріседі.
Ерте байқалған әскери қабілет
Манфред Наполеонның құрдастарымен салыстырғанда әскери іске анағұрлым жетік болғанын және айналасындағылардың бұл қабілетті ерте байқағанын нақты мысалмен көрсетеді: 1788 жылы барон Жан-Пьер дю Тейль Бонапартты ең жас лейтенанттардың арасынан оның қабілетіне бола жарылғыш заттарды лақтырудың үздік тәсілдерін анықтайтын арнайы комиссияға мүше етіп тағайындаған.
Ішкі әлем, жалғыздық және Корсикаға байланыс
Автор Наполеонның сыртқы келбетін суреттеумен шектелмей, мінезін де бағамдайды: туған жері Корсикаға деген патриоттық сезімін, бір кездері азаттыққа ұмтылған аралдың көп ұзамай француз билігіне өткенін жүрекпен ауыр қабылдағанын көрсетеді. Манфред Наполеонның он жеті жасында жазған: «Адамдардың арасында өзімді жалғыз сезінемін, армандарыма өзіммен ғана оңаша қалған кезде ораламын» деген сөзін келтіріп, оның ішкі жан дүниесіне үңіледі.
Манфред үшін басты сұрақтардың бірі: Наполеон «Наполеон» болып тарихқа енбей тұрып, қандай адам еді, оның көзқарастары қалай қалыптасты, революцияға дейінгі және революция кезіндегі қоғамдық-саяси әрекеттерге қатынасы қандай болды?
Философиялық-саяси көзқарастар және ұмыт қалған әдеби мұра
Манфредті Наполеонның өмірбаяншылары жас Бонапарттың философиялық-саяси ұстанымдарына өте аз назар аударғаны таң қалдырады. Ол бұл тұрғыда Артюр Шюкенің көптомды еңбегін де, Луи Мадленнің көлемді зерттеуін де жеткіліксіз санайды. Сонымен бірге Манфред Бонапарттың мектеп кезінен байқалған қабілеттерін ашық айтып, оның әлсіз тұстарын — құрдастарынан оқшаулау болуын, мінезіндегі қиындықтарды — да назардан тыс қалдырмайды. Ең басты артықшылық ретінде ерекше еңбекқорлық пен сирек кездесетін шыдамдылықты алға тартады.
Автор Бонапарттың кітапқа құмарлығын көрсеткенімен, оның жастық шағында тарих ғылымы «басты орын алды» деген пікірмен толық келісе бермейді. Есесіне бізге беймәлімдеу қырын — әдеби ізденістерін — де ашады: де Мазимен жүргізілген әңгіме түріндегі «Махаббат жайлы диалог» (1791) арқылы жас Бонапарттың қоғамдағы таптар арасындағы қатынасқа көзқарасын байқатады.
Манфредтің тұжырымы бойынша, жас Бонапарт тек әскери адам ғана емес, өз заманының перзенті болды: ол зұлымдықтан қорғануды ақылдың күшінен, ескі тәртіпті қатаң сынға алудан және Ағартушылық дәуірдің азаттық идеяларын ұстанудан көрді.
Манфред екінші империя тарихнамасын сынай отырып, Бонапарт өмірбаянында оның әдеби қызметі ұмыт қалғанына наразылық білдіреді. Ол Безудың «Математика курсы» еңбегінің беттеріне түсірілген өлең жолдарын мысалға алып, Бонапарттың поэзияға да бейім болғанын аңғартады. Сондай-ақ «Маттео Буттафуакоға хат», «Бокердегі кешкі ас», «Глиссон мен Эжени», «Эссекс графы», «Пайғамбардың бетпердесі», аяқталмай қалған «Паль-Рояльдағы шытырман оқиғалар» новелласы, «Атаққа деген махаббат пен отанға деген махаббат», «Лион академиясы үшін трактат» сияқты саяси-әдеби эсселерін атайды. Бұл еңбектердің көбі 1788–1791 жылдары жазылған.
Курстастарымен қақтығыс және «жалғыздық» мотиві
Манфред Наполеон әскербасшы болғанда, Бриенн мен Париж училищелерінде бірге оқыған курстастарының ешқайсысы кейін оның серіктесіне айналмағанын ерекше атап өтеді. Олардың дүниетанымы мен ой-тұжырымдары мүлде бөлек еді; Наполеон оларды түсінбейтін.
Өмірбаяншы Фредерик Массон мен Шюкенің зерттеулеріне сүйене отырып, Манфред Париж әскери мектебінен бастап жауласып кеткен Бонапарт пен Ле Пикар де Фелиппоның кейін майданда қарсылас ретінде кездескенін келтіреді: Сириядағы Сен-Жан-д’Арк түбінде Бонапарт француз армиясын басқарса, Фелиппо ағылшын армиясының полковнигі ретінде француздарға қарсы соғысады.
Революциядан кейін көптеген курстастар шетелге көшіп, кейбірі Австрия армиясында қызмет атқарып, өз отанына қарсы шайқасты. Мәселен, Пико де Пикадо 1805 жылғы науқанда тұтқынға түсіп, бұрынғы курстасы Бонапарттың қолына алғаш рет түседі; 1809 жылы қайтадан француздарға қарсы соғысып, енді Давудың қолына тұтқын болады. Босатылғанымен, өмірінің соңына дейін Австрия жағында қалып, отандастарына қарсы соғысуды тоқтатпайды.
Манфред осы жағдайларды Наполеонның 1786 жылғы қолжазба дәптеріндегі «Адамдардың арасында әрдайым жалғыз» деген жолдармен байланыстыра отырып, Бонапарт пен оның курстастары әртүрлі әлемге жат болғанын көрсетеді. Қарапайым киініп, қызметте өсуге үміті аз лейтенанттың халқының күйін, анасы мен бауырларының ауыр жағдайын ойлап жүргенде, уайымсыз өмір сүрген курстастарымен бір әлемде болуы қиын еді.
Манфредтің бейнелеуінше, Наполеонның әлемі — Вольтер, Монтескье, Гельвеций, Руссо, Рейналь, Мабли, Вольней дүниесі; яғни XVIII ғасырдағы бостандық сүйгіш, еркін ойлы әдебиет пен идеялар әлемі.
Автор Бонапарттың ағартушылық идеяларды ерте бойына сіңіргенін және революциялық ойлардың жас лейтенант күнінен-ақ пайда болғанын 1788 жылғы дәптер жазбалары арқылы аңғартады. Онда Бонапарт: «Тақтан тайдыруға тұрмайтын корольдердің саны азайып бара жатыр» деп жазған. Манфредтің айтуынша, халықтың өз билеушісіне қарсы шығуға толық құқығы бар екенін Бонапарт он жеті жасында жазған «Корсика туралы» қолжазбасында-ақ қадап көрсеткен.
«Революция солдаты»: Корсикадан Францияға дейін
«Революция солдаты» атты екінші тарауды Манфред 1789 жылғы 14 шілдеде Ұлы Француз революциясының басталуын және оған Бонапарттың көзқарасын сипаттаудан бастайды. Бұл тұста ол батыс тарихшыларының еңбектерін салыстырады: Жак Бенвиль Бонапарт революцияға тебіренбей, сырттай бақылаушы болды десе, Луи Мадлен керісінше оны революцияның жақтаушысы ретінде көрсетеді. Мадленнің пайымынша, революция 1780 жылғы заң тудырған кедергілерді жойып, жоғары дворянға жатпайтын офицерлердің өсу жолын ашты.
Манфред үшін негізгі міндет — 1789 жылғы жиырма жасар Бонапарттың кім болғанын, қандай рөл атқарғанын дерекке сүйене отырып көрсету. Ол 1789 жылы 9 қыркүйекте Бонапарттың Корсикаға баруға рапорт жазып сұранғанын, ал 30 қарашада Аяччода жиналыс ұйымдастырып, Құрылтай жиналысына Корсика мәселесін қарастыруды өтінген хат жіберуге бастамашы болғанын баяндайды.
Автор Бонапарттың кейін Корсиканың тәуелсіздігінен гөрі оның Француз революциясымен бірігуін, революциялық Францияға сіңісуін қалағанын — ой-өріс эволюциясы ретінде түсіндіреді. Құрылтайдың 30 қарашадағы декретінен кейін оның аралда Ұлттық гвардияны құруға және жергілікті басқару органдарын сайлауға дайындыққа қатысқанын айта келе, солшыл бағыттағы Филиппо Буонарротимен жақын байланысын да атап өтеді.
Паоли Паскуалимен жақындасу әрекеті нәтиже бермегенін көрсетіп, 1791 жылдың жазында Бонапарттың лейтенант дәрежесіне көтеріліп, Валанс қаласына жіберілгеннен кейінгі өміріне тоқталады. Валанс ортасында оның араласқан адамдары (Монталиве, Эдувилль, Суси) корольшіл әрі революцияға қарсы болса, Бонапарт якобиндік клубтың филиалы саналатын «Конституция достары» ұйымына алғашқылардың бірі болып кіреді және көп ұзамай хатшы болып сайланады. Манфред бұл қадамды мансап үшін жасады деген ойды жоққа шығарып, Бонапарттың өз ұстанымымен жүргенін айтады.
Манфредтің қорытындысы: Бонапарт революциядан көп нәрсе үйренді, ең бастысы — іс-әрекеттің сөзден жоғары тұратынын түсінді.
Қудалау, үзіліс және жаңа кезеңнің басталуы
Паоли жетекшілік еткен Корсикадағы сепаратистік топтар революцияны қолдаған Бонапарттар отбасымен тіл табыса алмады. Соның салдарынан Наполеон туған жерінен қуылып, шешесі мен қарындастарын Францияға алып кетуге мәжбүр болды. Анасына жазған хатында: «Дайын бол, Корсика біз үшін емес» деген ауыр сөз айтылады.
Манфред Наполеонның Корсикаға қайта-қайта демалыс сұрап баруының артында туған аралға үлкен үміт артқан көңіл күй жатқанын да аңғартады. Ол ағасы Жозефтің саяси жолын ілгерілетуге көмектескенін, Паолиге жақындасуға талпынғанын, бірақ бұл әрекеттердің сәтсіз аяқталғанын баяндағанда, оқиғаға ішкі жанашырлықпен қарайтындай әсер қалдырады. Автор Наполеонның ішкі өкінуін былай жеткізеді: «Қайран бес жыл! Жастық шақтың ең жақсы жылдары... бәрі-бәрі қасынан өтіп кетті. Ол Корсикадан әрі аса алмады, бірақ Корсика да оған ештеңе бермеді».
Тулон және әскери даңқтың өрлеуі
Францияға келгеннен кейін Корсикадан Конвентке депутат болған Кристофор Саличеттидің қолдауымен Наполеон көп ұзамай интервенттерге қарсы Тулондағы шайқаста бір колоннаны басқаруға мүмкіндік алды. Саличетти — оның алғашқы ықпалды қолдаушыларының бірі. Ол Наполеонды генерал Картоумен, Конвент депутаты Гаспаренмен және кіші Робеспьермен таныстырды.
Бонапарттың «Бокердегі кешкі ас» еңбегі арқылы якобиндерге бұрыннан таныс болғаны да аталады. Тулон бекінісін алуға жеткізген жоспарын ұсынғаннан кейін оның аты кеңінен тарай бастайды. Осы тұста Манфред Наполеонның айналасына жиналып, өмірінің соңына дейін қатар жүрген адамдарға — Андош Жюно, Жан-Батист де Мюирон, Огюст-Фредерик-Луи Виес де Мармон, Дюрок және басқаларына — сипаттама береді.
Тулоннан кейін генерал атағын алған Наполеон Италияға жорық жоспарын дайындап, жаңа үмітке тола бастайды.
Италия, Египет және Сирия: соғыс хроникасы
«Директория генералы», «1796–1797 жж. Италия жорығы», «Египет пен Сирия» тарауларында Манфред Наполеонның әскери жорықтарын, жеңіс әкелген шайқастарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Әсіресе Египетте 1798 жылғы 21 шілдеде Мурад-бей басқарған мамлюктерге қарсы шайқас алдында Наполеонның әскерге қарата айтқан атақты сөзін келтіреді: «Сендерге қырық ғасыр қарап тұр!»
Брюмер: дағдарыс және билікке келу
«Брюмердің алдында» және «18–19 брюмер» тарауларында тарихшы Францияның 1799 жылғы саяси ахуалын, терең дағдарыс жағдайын суреттейді. Қатаң тәртіп орнату үшін төңкеріс туралы әртүрлі генералдар нақты күнге дейін жоспар құрып жүрген кезеңде Египеттен әскерін тастап оралған Бонапарт бастапқыда төңкеріс ойламағаны айтылады. Бірақ астанадағы кездесулер мен жағдайды тез аңғаратын қабілеті арқылы Наполеон дағдарыстың сөзсіз екенін түсініп, қоғамды мазалаған ойларды дәл таныған.
Манфред Наполеонның төңкеріс жоспарында оның қатысуы қарастырылып жатқанын сезгенімен, бірден қай жаққа шығатынын шеше алмағанын көрсетеді. Ол сол кезеңнің ірі саяси ойыншысы Сиейеспен кездескенімен, оған жағынуды мақсат етпегенін атап өтеді. Манфредтің түйіні мынаған саяды: Бонапартқа «жаңа бірдеңе ойлап табу» қажет болмады — жағдай оған дайын күйінде келді.
Манфред Альбер Вандальдың «Бонапарттың көтерілуі» еңбегіндегі «Бонапарт Директорияға нүкте қою және билікті иемдену ниетімен оралды» деген пікірмен келіспейді. Оның ойынша, түпдеректер бұл тұжырымды растамайды.
Наполеон үшін Египеттен Францияға оралу екі жақты қауіпті болды. Манфред оны билікті алдын ала көздеді деп емес, қауіп-қатерді біле тұра мінезіне тән тәуекелшілдікпен қадам жасады деп түсіндіреді. Жорықтың ұтылғанын сезген Наполеон кетуге сылтау іздегенін айта отырып, тарихшы кейіпкерін толық айыптамайды: «Ұтылған кампанияны құтқару мүмкін емес еді, бірақ өзіңді құтқару — мейлі қауіпті болса да — мүмкін еді» деген уәж айтады.
Қырық жеті тәуліктен кейін Наполеон Францияға жетіп, 18–19 брюмер төңкерісінің нәтижесінде билікке келеді. Бұл — «керек кезде керек жерде болды» деген жеңіл түсіндіру ғана емес, Манфред сипаттағандай, күрделі саяси дағдарыс, дайын тұрған механизмдер және Бонапарттың жағдайды ұтымды пайдалана білген қабілеті түйіскен тарихи тоғыс.
Берілген мәтін осы тұста үзіліп қалады: Манфред «18-ші брюмер революциясынан» кейін Франциядағы түрлі таптардың жағдайына талдау жасауға көшеді.