Дебиторлық берешектің синтетикалық есебін жүргізудің дұрыстығын тексеру

Дебиторлық берешек: ұғымы және жіктелуі

Дебиторлық берешек — кәсіпорынның сатып алушылардан, тапсырыс берушілерден және басқа да контрагенттерден өткізілген тауарлар, көрсетілген қызметтер, сондай-ақ алдын ала төлемдер (аванс) нәтижесінде алуға тиісті ақшалай талаптары. Яғни бұл — өзге заңды немесе жеке тұлғалардың кәсіпорын алдындағы қарызы.

Дебиторлық берешек әдетте ағымдағы және ағымдағы емес (ұзақ мерзімді) болып бөлінеді. Өтелу (алыну) мерзіміне қарай есепті күннен кейінгі бір жыл ішінде өтелетін берешек ағымдағы активтер құрамында танылады.

Негізгі анықтамалар

Дебитор: Кәсіпорынға берешегі бар заңды немесе жеке тұлға.
1200 «Дебиторлық борыштар (алынуға тиісті шоттар)»: Сатылған тауарлар мен қызметтер үшін, сондай-ақ алдын ала төленген аванстар бойынша алшақ (алынатын) берешектерді көрсететін есептік бөлім.

Ағымдағы дебиторлық берешектің негізгі түрлері

Ағымдағы дебиторлық берешек құрамына әртүрлі экономикалық мазмұндағы талаптар кіреді. Төменде жиі кездесетін түрлері берілген:

Аванстық төлемдер — ағымдағы активтерді сатып алуға алдын ала төленген сомалар.
Тапсырылған шоттар бойынша берешек — ұсынылған шот-фактуралар мен шоттар негізінде алынуға тиіс сомалар.
Вексельдер бойынша берешек — вексель арқылы рәсімделген талаптар.
Негізгі ұйым мен еншілес серіктестік арасындағы есеп айырысулар — ішкі топтық операциялардан туындайтын берешектер.
Лауазымды тұлғалардың берешегі — есеп беретін тұлғалармен байланысты талаптар.
Басқа да дебиторлық берешек — жоғарыда аталған санаттарға кірмейтін талаптар.

Тәжірибелік жіктеу

Іс жүзінде дебиторлық берешекті саудалық (тауар/қызмет сатумен байланысты) және саудалық емес (өзге операциялардан туындайтын) берешек ретінде де бөледі.

Дебиторлық берешектің есебі: негізгі қағидалар

Дебиторлық берешектің есебі «Алынуға тиісті шоттар» бөлімінің шоттарында жүргізіледі. Мерзіміне қарай ол ағымдағы және ұзақ мерзімді болып бөлініп, қаржылық есептілікте тиісті активтер құрамында көрсетіледі.

Ағымдағы берешек

Есепті күннен кейінгі бір жыл ішінде өтеледі және ағымдағы активтерге жатқызылады.

Ұзақ мерзімді берешек

Бір жылдан кейін өтелетін талаптар. Ұйымның қаржылық тұрақтылығын бағалауда маңызды көрсеткіштердің бірі.

Аудит және ішкі бақылау: неге назар аударылады?

Есеп айырысуларды бақылаудың тиімді тәсілі — дебиторлық және кредиторлық берешек бойынша құжат айналымының дұрыстығына функционалдық аудитті уақтылы жүргізу. Әсіресе тіркелген кіріс құжаттарын төленген құжаттармен салыстыру маңызды.

Тәуекелді аймақтар

Кірістік кассалық ордерлер бойынша түскен ақшаны жасырып қалуға (сіңіріп кетуге) мүмкіндік беретін жағдайлар.
Кассалық ордерлерді төлегенде құжат беруді және төлеушінің қолын тіркеудің болмауы.
Шоттардың уақтылы төленбеуі және мерзімі өткен берешектің жиналуы.

Аудит бағдарламасы: рәсімдер, дереккөздер және нәтижелер

Дебиторлық берешек аудиті әдетте келісімшарт міндеттемелерінің орындалуын, берешектің шынайылығын, резервтердің негізділігін және есептіліктегі көрсеткіштердің сәйкестігін тексеруге бағытталады.

Аудит рәсімі

Құжаттар мен дереккөздер

Күтілетін нәтиже

Келісімшарт міндеттемелерінің орындалуын және дебиторлық берешектің шынайылығын тексеру

Жабдықтау келісімшарттары, шот-фактуралар, нарядтар, тапсырыстар, тіркеу журналдары

Берешектің құқықтық негізі мен бастапқы құжаттардың дұрыстығы расталады

Дебиторлық берешек есебін және төлемді бақылау функцияларының орындалуын бағалау

Есеп, аудит және ішкі бақылау стандарттары, нұсқаулықтар, бұйрықтар мен өкімдер, бастапқы құжаттар, 1210–1250 шоттары

Бақылау ортасы мен рәсімдердің тиімділігі туралы қорытынды жасалады

Дебиторлық берешекті түрлері, көлемі және мерзімі бойынша талдау үшін мәліметтер жинау

Сатып алушылармен, есеп беретін адамдармен, банк қызметкерлерімен және басқа дебиторлармен есеп айырысуларды түгендеу материалдары

Қарыздың құрылымы, мерзімі өткен бөлігі және тәуекелді контрагенттер айқындалады

Дебиторлармен есеп айырысуды түгендеу арқылы берешек жағдайын тексеру

Бас кітап, журнал-ордерлер, 1290 «Күмәнді талаптар бойынша резервтер», 1200 бөлімшесінің аналитикалық есебі

Есеп деректерінің түгендеу нәтижелерімен сәйкестігі бағаланады

Берешектің жаратылысы мен көлемін талдау және төлемеудің себептерін анықтау

1-журнал-ордер, сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп айырысу тізімдемелері, 1210 бойынша аналитикалық мәліметтер

Мерзімі өткен берешектің себептері анықталып, өндіріп алу әлеуеті бағаланады

Күмәнді талаптар бойынша резервті құрудың негізділігі мен пайдаланылуын тексеру

1290 шоты, есеп саясаты, резерв есептеулері, тиісті бастапқы құжаттар

Резервтердің жеткіліктілігі және есепке алу дұрыстығы туралы қорытынды беріледі

Сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп айырысуларды, оның ішінде вексельмен төлеу операцияларын көрсету дұрыстығын тексеру

Контрагенттермен шарттар, төлем тапсырмалары, банк көшірмелері, анықтамалық-нормативтік ақпарат

Есеп айырысу операцияларының толықтығы мен шынайылығы дәлелденеді

Баланс көрсеткіштерінің бас кітап мәліметтерімен сәйкестігін және синтетикалық есептің дұрыстығын тексеру

Баланс, бас кітап, 1210, 1220, 1230, 1240, 1270, 1290, 1610 шоттары, журнал-ордерлер, берілген аванстар тізімдері

Қаржылық есептіліктегі ашып көрсету мен шоттар корреспонденциясының дұрыстығы бағаланады

Қорытынды: басқаруды жақсартуға бағытталған ұсыныстар

Дебиторлық берешекті басқарудың сапасы ұйымның өтімділігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан аудит қорытындылары тек бұзушылықтарды анықтаумен шектелмей, есептеулерді реттеу, мерзімі өткен берешекті қысқарту, резервтерді негізді қалыптастыру және құжат айналымын күшейту бойынша ұсыныстар әзірлеуге бағытталуы тиіс.