Әдебиет тарихын зерттеуші ретінде бізге керегі
Болашақ зерттеушілер көне дәуірдегі ата-бабаларымыз — сақ, ғұн, үйсін, қаңлы, түрік қағанаты кезеңдерінен бастау алатын, хатқа түскен ең көне әрі қызықты деректерді қайта қарап, туған ел тарихын тынымсыз түгендейді деп үміттенеміз. Ұлт тарихының бұрын айтылмай келген, айтылса да бұрмаланған тұстарын — ақтаңдақтарын — айқындап, көмескіленген ақиқатын анықтау бүгінгі ғылыми ой үшін де өзекті.
Әдебиет тарихын зерттеуші үшін маңыздысы — сол дәуірдегі әдеби мұралардың ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы төл әдебиетімізден көрініс тауып, ақындар шығармашылығы тарихи жәдігерлермен мазмұны мен сарыны жағынан сабақтасып отыруы. Өткеннің тағылымын таразыламай, келешекті бағдарлау мүмкін емес.
Ортақ түркілік мұра және ұлттық сана
Қазақ әдебиетінде көрініс беретін халықтық таным мен ұлттық қасиет бірер жылдың жемісі емес. Бүкіл түркі дүниесінің біртұтастығына бастайтын ортақ рухани мұралардағы мәдени-әдеби құндылықтарды терең әрі жүйелі зерттеу — өскелең ұрпақтың ұлттық намысы мен отаншылдық сезімін күшейтетін маңызды алғышарт.
Төл әдебиетті құрметтеу, ата-баба қадірін білу, ХІХ ғасыр соңы мен ХХ ғасыр басындағы діни-ағартушылық әдеби мұраны тану — дәстүрге деген құрметтің өлшемі. Сондықтан әдебиет тарихын зерттеушілердің басты міндеті — осы кезеңдегі ұлттық әдеби құндылықтарды түбегейлі зерделеп, ұлт санасына сіңіру.
Тәуелсіздікке дейінгі ойдың тұйықталуы
Ұзақ отарлық қысым жағдайында түркілік тұтастық туралы ойды ашық айту қиын болды. “Түріктің түріктен басқа досы жоқ”, “Түркі тілдес, түгел бол” деген Ататүрік пен Тұрар Рысқұловқа телінетін қағидалар да көп уақыт сыбырлап айтылатын ұлағат ретінде ғана өмір сүрді. Кейін діни бірлікпен қатар әдеби бірліктің де қажет екені айқындалып, ғылыми ой батылырақ көріне бастады.
Тіл, “кітабилық” және діни-ағартушылық дәстүр
Жер, ел, тіл, дін, діл, көне тарих, салт-дәстүр — ұлттық идеологияның өзегі әрі туыс халықтарды байланыстыратын күре тамыр. Осы жүйеде діни әдебиет те аса маңызды сала ретінде танылады.
Байтұрсынұлы мен Абайдың тіл тазалығы туралы ұстанымы
А. Байтұрсынұлы өткен ғасырдың басында түркілік ортақтастықты тіл арқылы да тануға болатынын айтып, “нағыз түркі тілімен жазылса, лұғатсыз оқуға болар еді” деген сарында ой білдірген. Ал Абайдың араб, парсы, татар сөздерімен орынсыз шұбарлануға қарсы болғанын Қ. Жұмалиев атап көрсетеді.
Дегенмен діни терминдерді жеткізуде араб-парсы қабатының қолданылуы сол дәуірдің стильдік әрі мазмұндық қажеттілігіне айналды. Бұл ерекшелік діни-ағартушылық бағыттағы ақындардың көркемдік табиғатын айқындады.
Нұржан Наушабаевтың “Фарсы, ғарап лұғатпен келтірер ем” деуі — сол кезеңдегі поэтикалық тілдің құрамын аңғартатын ишара. Араб-парсы ықпалының молдығы бүгінгі оқырман үшін кей тұстарды түсінуді қиындатады: Мәшһүр-Жүсіп сияқты ақындардың кей шумақтары арнайы сөздікке жүгінуді қажет етеді.
Тілдік қабатқа қатысты сын
Қинаят Шаяхметұлы “кітаби” шығармалар тілінде жалпыхалықтық таза қазақ тілі толыққанды әдеби биікке көтеріле алмады деп пайымдай отырып, Шәді Жәңгіров, Ақан сері, Мәшһүр-Жүсіп секілді ірі шеберлердің орны бөлек екенін ескертеді.
XI–XII ғасыр классикасы: дәстүрдің іргетасы
XI ғасырдағы Түркістанның әдеби-мәдени деңгейінің биіктігін дәлелдейтін мұралар аз емес. Сол дәуірде түркі әлемі екі бірегей туындыны дүниеге әкелді: Махмұт Қашқаридің “Түркі тілдерінің сөздігі” және Жүсіп Баласағұнның “Құтадғу білігі”. Біріншісі — тілтанымдық энциклопедиялық еңбек, екіншісі — ел басқару, мемлекет құру қағидаларын назыммен өрген дидактикалық дастан.
Бұл үрдісті Ахмед Иүгенекидің “Ақиқат сыйы” мен Ахмет Ясауидің “Хикметтер кітабы” жалғастырды. Р. Бердібаев мұндай іргелі туындылардың пайда болуы Орта Азия мен Түркістан ренессансымен сабақтас екенін атап өтеді.
Мәшһүр-Жүсіп және “Құтадғу білік”: сабақтастық пен жаңғыру
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы өз шығармаларында түркі әдеби тілінің ауызша және жазба дәстүрде қалыптасқан көркемдік, жанрлық мүмкіндіктерін кең қолданды әрі оны өз заманының шындығына бейімдеп дамытты. Ерекше назар аударатын жайт — “Құтадғу білікте” айтылған ақыл-кеңес, қоғам мен адам мінезіне қатысты түйіндер Мәшһүр өмір сүрген дәуірдің де әлеуметтік сауалдарына жауап бере алатындай әмбебап сипатқа ие.
Дастанның өміршеңдігі
- Адам бойындағы жағымсыз мінез-құлық пен қоғам дерті ежелден жырланған: заман өзгерсе де, адам табиғатындағы қайшылық қайталана береді.
- Нақыл сөздер құрғақ үгітке айналмай, әр дәуір адамы үшін қайта пайымдалатын рухани бағдарға айналады.
- Қоғамдық кеңістікте іліп қоятындай қағидалар ұсынатын тұстары көп.
Дастанда ең кең қамтылған тақырыптың бірі — мемлекет басқару, әділ заң мен билеуші жауапкершілігі. Әділ патша — құт, ал дүниеқор, пейілі бұзық әкім — жұт екені әр қырынан ашылады. Бұл желі Мәшһүр-Жүсіпте ХХ ғасыр басындағы түркі бірлігі, елдік мүдде, отарлық қысым жағдайындағы зар мен үміт арқылы жаңаша айтылады.
Поэзияның ақпарат сыйымдылығы
Мәшһүр-Жүсіп өлеңі тарих оқулығы толық түгендей алмайтын дәуір тынысын аз сөзге сыйғыза алады. Бұл тұста Ю. М. Лотманның “шағын өлеңнің өзі қалың томдарға сыймайтын ақпарат бере алады” деген тұжырымы ойға оралады.
Әділ заң, билік және адамгершілік туралы өзек
“Құтадғу білікте” әділ заң — елдіктің жұлыны, мемлекет тұтастығының тірегі ретінде сипатталады. Қоғам мүшелерінің қабілеті ашылуы үшін кемел заң мен берік тәртіп қажет деген идея айқын көрінеді. Сонымен қатар дастанда залым бектің елді сорлататыны, сұғанақтықтың жазылмас дерт екені, дүниенің баянсыздығы, жақсылықтың ғана мәңгі қалатыны кең айтылады.
Мәшһүр-Жүсіп осы сарындарды өз дәуірінің рухани жарасымен байланыстыра отырып дамытты: ел тізгінін ұстағандардың қанауы, дүмшелік, дінді саудаға салу, әділеттің жүдеуі сияқты құбылыстарды батыл сынады. Ол имандылыққа, қанағатқа, ел мүддесін ойлауға үндейді.
Ақыл азабы, жалғыздық және жаңа көркемдік өрнек
Түркі классиктерінің дайын үлгісін Мәшһүр-Жүсіп өз заманының қалыбына салып, өзгеше реңк берді. Өзіне дейінгі дәстүрде дәл осы қалпында айқын көріне бермейтін ақылдың азабы, қос әлемділік сезімі, рухани жалғыздық сияқты мотивтерді Аллаға сыйыну, ар алдындағы жауапкершілікпен қабыстыра өрді. Бұл — дәстүрді қайталау емес, дәстүрді жаңғырта отырып тереңдету.
Сан ғасырлық әдеби белестер бөліп тұрғанына қарамастан, Жүсіп Баласағұн мен Мәшһүр-Жүсіп өмірдің мәні мен мұраты туралы ойларды бір арнаға тоғыстырды: елдік, әділет, білім, иман, қайырым — дәуірден дәуірге өтетін құндылықтар ретінде көрінеді.
Қорытынды
Түркі әдебиетінің алтын қорына кірген “Құтадғу білік” — даналыққа толы, әр заман адамына ой салатын мәңгілік мұра. Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы шығармашылығы осы дәстүрдің жалғастығын нақты көрсетеді: ол көне түркілік рухани желіні ХХ ғасыр басындағы қоғамдық ахуалмен астастырып, әдеби сабақтастықтың тірі арнасын айқындап берді. Бұл мұра бүгінгі оқырманға да, келешек қаламгерге де рухани қажет ретінде қала береді.