Түсініктердің интерпретациясы мен операционализациясы
Социологиялық зерттеу: мәні және құрылымы
Социологиялық зерттеу — методологиялық, методикалық және ұйымдастырушылық-техникалық процедуралардың өзара логикалық жалғасқан жүйесі. Бұл процедуралардың барлығы ортақ мақсатқа бағынады: зерттелетін құбылыс немесе үдеріс туралы мәлімет жинау және оны әлеуметтік басқару тәжірибесінде қолдану.
Зерттеудің негізгі кезеңдері
Социологиялық зерттеу төрт өзара байланысты кезеңнен тұрады:
- Зерттеуге дайындық — мәселені нақтылау, бағдарламаны және жоспарды құрастыру.
- Бастапқы ақпаратты жинау — деректерді алу (сауалнама, сұхбат, бақылау, құжаттарды талдау және т.б.).
- Жиналған ақпаратты өңдеу — деректерді жүйелеу, кодтау және ЭЕМ-де өңдеуге дайындау.
- Өңделген ақпаратты талдау — нәтижелерді түсіндіру, қорытынды жасау.
Зерттеу аяқталғаннан кейін есеп дайындалып, қорытындылар мен ұсынымдар (кепілдемелер) тұжырымдалады.
Социологиялық зерттеудің түрлері
Барлау (пилотаждық) зерттеу
Барлау зерттеу — социологиялық зерттеулердің ең қарапайым түрі. Ол шағын зерттеу жиынтығын қамтиды және ықшам бағдарлама мен қысқартылған инструментарийге сүйенеді.
- Мақсаты: мәселені алдын ала бағдарлау, негізгі қиындықтарды айқындау.
- Қолданылуы: терең әрі көлемді зерттеудің алдындағы кезең ретінде, әсіресе тақырып аз зерттелген жағдайда.
- Жиі әдістер: әдебиеттерді мақсатты талдау, сарапшыларды сұрау.
Суреттеу (сипаттамалық) зерттеу
Суреттеу зерттеудің мақсаты — зерттелетін құбылыс және оның құрылымдық бөліктері туралы тұтас түсінік беретін эмпирикалық деректерді алу. Әдетте, толық өңделген бағдарлама бойынша жүргізіледі.
Бұл түр көбіне талдау объектісі үлкен қауымдастық болғанда (қала, аудан, облыс, аймақ халқы) қолданылады.
Аналитикалық зерттеу
Аналитикалық зерттеу — социологиялық зерттеудің тереңдетілген түрі. Ол құбылыстың құрылымдық элементтерін сипаттаумен ғана шектелмей, практикалық құндылығы жоғары себептер мен себеп-салдар байланыстарын анықтауға бағытталады.
- Ерекшелігі: мұқият құрастырылған бағдарлама мен инструментарийді, сондай-ақ көбірек уақытты талап етеді.
- Логикасы: объект туралы бастапқы түсінік алу үшін барлау және суреттеу зерттеулерінің элементтері қолданылуы мүмкін.
- Сипаты: әртүрлі әдістерді қатар пайдаланатын кешенді (жиынтық) зерттеу болуы ықтимал.
Социологиялық зерттеу бағдарламасы
Зерттеу түрі таңдалғаннан кейін социологиялық зерттеу бағдарламасы құрастырылады. Бұл құжаттың ғылыми негізделу деңгейі зерттеудің сапасын айқындайды.
Социологиялық зерттеу бағдарламасы — әдістемелік тәсілдердің теориялық негіздемесін беретін және барлық бөлімдері біртұтас жүйеге біріктірілген ғылыми құжат. Ол әлеуметтік үдеріс немесе құбылысты зерттеуде қолданылатын әдістер мен процедураларды реттейді.
Бағдарламаның әдістемелік бөлімі
- Мәселені негіздеу және тұжырымдау
- Зерттеудің мақсаты мен міндеттерін сипаттау
- Зерттеу объектісі мен пәнін анықтау
- Негізгі ұғымдарға логикалық талдау жасау
- Жұмыс гипотезаларын тұжырымдау
Бағдарламаның әдістік бөлімі
- Зерттеу жиынтығын анықтау (сұрыптау)
- Бастапқы ақпарат жинау әдістеріне сипаттама
- Инструментарийдың логикалық құрылымы
- Логикалық кестелер және ЭЕМ-де өңдеу элементтері
Жұмыс жоспары
Бағдарлама жұмыс жоспарымен толықтырылады. Онда жұмыс кезеңдері, зерттеуді жүргізу мерзімі, ғылыми-ұйымдастырушылық және қаржылық шығындардың көлемі реттеледі. Тәжірибе көрсеткендей, бағдарламаны құрастыруға кейде зерттеуді тікелей жүргізуден де көп уақыт қажет болады.
Мұқият құрастырылған бағдарлама — зерттеуді жоғары ғылыми деңгейде іске асырудың маңызды кепілдерінің бірі.
Бағдарламаның негізгі бөлімдері: нені нақтылау керек?
Мәселені тұжырымдау және негіздеу
Нақты социологиялық зерттеуді жүргізудің негізгі себебі — әлеуметтік өмірдегі қарама-қайшылықтар. Мысалы, тұлға дамуының қажетті деңгейі мен оқу орны түлектерінің жалпы дамуының нақты деңгейі арасындағы алшақтық әлеуметтік мәселе туындатуы мүмкін.
Қарама-қайшылықтың сипаты зерттеудің бағытын анықтайды: оның теориялық немесе қолданбалы болуы. Көп жағдайда эмпирикалық социологиялық зерттеу аралас сипатқа ие болып, практикалық міндеттермен қатар ғылыми мәселелерді де шешеді.
Нақты әлеуметтік жағдайды бейнелемейтін немесе бұрыннан шешілген қиындықтарды «мәселе» ретінде қоюдан бас тарту керек. Сондай-ақ бір зерттеу аясында тым көп мәселені қатар шешуге ұмтылу нәтижені әлсіретеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттерін белгілеу
Социологиялық зерттеудің мақсаты оның жалпы бағытын (теориялық немесе қолданбалы) айқындайды. Бағдарлама «қандай мәселе шешіледі?» және «қандай нәтижеге қол жеткізу көзделеді?» деген сұрақтарға нақты жауап беруі тиіс.
Мақсат пен гипотезаларға сәйкес міндеттер анықталады. Олар негізгі және негізгі емес болып бөлінеді: негізгі міндеттер орталық сұраққа жауап іздесе, негізгі емес міндеттер қосымша гипотезаларды тексеруге және келесі зерттеулерге негіз дайындауға көмектеседі.
Зерттеу объектісі мен пәнін анықтау
Кең мағынада зерттеудің объектісі — әлеуметтік үдеріс, әлеуметтік шындық саласы немесе әлеуметтік қарама-қайшылықты қамтитын қоғамдық қатынастар. Тар мағынада — белгілі бір әлеуметтік мәселені сипаттайтын адамдар қауымдастығы және олардың әрекетінің нақты қасиеттері.
Объектіні сипаттағанда төмендегі өлшемдер ескеріледі: кәсіби ерекшелік, кеңістік шектеулілігі (ауыл/қала), функционалдық бағыттылық (өндірістік, тұрмыстық, саяси және т.б.), уақытша шекаралар (зерттеу мерзімі). Кезеңдер көбіне өндірістік циклдарға да тәуелді белгіленеді (жұмыс күні, ауысым).
Зерттеу пәні — зерттеу мәселесін барынша толық ашуға мүмкіндік беретін объектінің қасиеттері мен қырлары.
Ұғымдарды интерпретациялау және операционализациялау
Бұл бөлімде теориялық тұжырымдама бастапқы ақпарат жинауға арналған нақты өлшемдер мен сұрақтарға айналдырылады. Социологиялық талдау пәнін ашу үшін шешуші ұғымдар мен категориялар қолданылады.
Негізгі ұғымның мағынасын ашу интерпретация деп аталады. Ұғым мазмұны толық ашылды деуге болады, егер интерпретация екі бағытта жүргізілсе: басқа ұғымдармен салыстыру (теориялық интерпретация) және бақылау/эксперимент деректерімен салыстыру (эмпирикалық интерпретация).
Көп жағдайда негізгі ұғым бірнеше жеке ұғымнан құралады. Мысалы, «өндірістік тәртіп жағдайы» ұғымы еңбек тәртібі, технологиялық тәртіп, өзара еңбек қатынастары сияқты құрамдастарды қамтуы мүмкін.
Негізгі ұғымды әрі қарай нақтылап, оны өлшенетін көрсеткіштер жүйесіне айналдыру операционализация деп аталады. Бұл қадам жеке ұғымдарды және эмпирикалық индикаторларды іздеуді көздейді.
Гипотезаларды тұжырымдау
Зерттеудің жалпы бағыты тұжырымдалған гипотезалар арқылы нақтыланады. Гипотеза — қандай да бір фактілерді, құбылыстар мен үдерістерді түсіндіруге арналған ғылыми болжам; ол кейін мойындалады немесе жоққа шығарылады.
Ғылыми гипотеза әдетте объектіні алдын ала талдау нәтижесінде құрастырылады және бірқатар талаптарға сай болуы тиіс: жалпы социологиялық қағидалармен үйлесуі, дәлелденген қағидаларға орынсыз қайшы келмеуі (сонымен бірге жаңа қағидалардың пайда болуы мүмкін екенін ескеру қажет).
Жұмысқа пайдалы ереже
Гипотезалардың дәлдігін арттыру үшін өзара байланысты гипотезалардың мүмкіндігінше кең жиынтығын ұсынуға және әр гипотезаға сәйкес келетін эмпирикалық көрсеткіштерді алдын ала белгілеуге ұмтылған жөн.
Бейнелеу гипотезалары
Зерттеу объектісінің құрылымдық және функционалдық байланыстары туралы болжамдар. Олар объектіні жіктеу сипаттамаларына да қатысты болуы мүмкін.
Түсіндірмелі гипотезалар
Себеп-салдар байланыстарын ашуға бағытталған болжамдар.
Маңызы мен атқаратын қызметіне қарай гипотезалар негізгі және қосымша болып бөлінеді.
Зерттеу жиынтығын анықтау (сұрыптау)
Егер зерттеу объектісі 500 адамнан көп болса, әдетте сұрыптау әдісі қолданылады. Оның мақсаты — объектінің бір бөлігін зерттеу арқылы генералды жиынтық туралы толыққанды қорытынды жасау.
Негізгі ұғымдар
- Генералды жиынтық: белгілі бір қала тұрғындары, кәсіпорынның өндірістік персоналы, студенттер сияқты зерттеу шекарасындағы барлық бірліктер.
- Сұрыптау жиынтығы: генералды жиынтықтың бақылауға алынған бөлігі; ол генералды жиынтықтың «микромоделі» болуы тиіс.
- Бақылау бірлігі: дерек тікелей алынатын бірлік (респондент, отбасы, сынып және т.б.).
- Сұрыптау бірлігі: таңдау кезеңдерінде іріктелетін элемент (мысалы, алдымен кәсіпорын, кейін бөлімше, кейін респонденттер тобы).
- Репрезентативтілік: сұрыптаудың генералды жиынтықты толық әрі дәл бейнелеу қабілеті.
- Сұрыптау негізі: генералды жиынтық элементтерінің тізбегі (алфавиттік тізім, рұқсатнама нөмірлері және т.б.).
Сұрыптаудың негізгі принципі
Генералды жиынтықтағы барлық элементтердің сұрыптауға түсу мүмкіндігі тең шарттармен қамтамасыз етілуі керек.
Сұрыптау түрлері
- Қарапайым кездейсоқ сұрыптау (кездейсоқ сандар кестесі арқылы)
- Жүйелік сұрыптау
- Ұялы (кластерлік) сұрыптау
- Стратификациялық сұрыптау
- Көпсатылы сұрыптау
- Квоталық сұрыптау
Әдістер мен инструментарий
Бағдарламаның әдістік бөлімі қолданылатын әдістердің сипаттамасын, бастапқы социологиялық ақпарат жинау тәсілдерін, инструментарийдың логикалық құрылымын және зерттеу пәнінің нақты сипаттамасын қамтиды.
Инструментарий (сауалнама, сұхбат нұсқаулығы, бақылау парағы және т.б.) көбіне бағдарламаға жеке құжат ретінде тіркеледі.