Көптеген елдердегі қоғам дамуының стратегиялық мақсаты лайықты өмір сүру деңгейіне жету, әлеуметтік теңсіздікті және кедейлікті төмендету үшін азаматтардың негізгі құқықтарын ресми түрде жүзеге асыру болып табылады
Әлеуметтік дамудың стратегиялық бағыты
Көптеген елдер үшін қоғам дамуының стратегиялық мақсаты — азаматтардың негізгі құқықтарын нақты іске асыру арқылы лайықты өмір сүру деңгейіне қол жеткізу, әлеуметтік теңсіздік пен кедейлікті төмендету. Жаһандану жағдайында халықаралық еңбек заңнамасының негізгі қағидаттары жаңа маңызға ие болды.
Маңызды тұжырым: әділетті экономикалық ережелердің өзі әлеуметтік әділеттілікті орнатуға жеткіліксіз. Әлеуметтік бағдарланған экономикалық дамуды күшейту үшін әр елдің мүмкіндігі, жағдайы және саяси ерік-жігері ескерілуі қажет.
Қазақстандағы әлеуметтік қорғау жүйесінің қалыптасуы
Тәуелсіздіктің алғашқы жиырма жылында жүргізілген саясат нәтижесінде Қазақстанда халықаралық стандарттарға сәйкес келетін, нарықтық экономика талаптарына және мемлекеттің әлеуметтік бағдарланған басымдықтарына бейімделген әлеуметтік қорғау жүйесі қалыптасты.
1997: зейнетақы реформасы
«Қазақстан–2030» стратегиясы аясындағы реформа халықты әлеуметтік қорғаудың көпдеңгейлі жүйесін кезең-кезеңімен қалыптастыруға институционалдық негіз қалады.
1998: аралас зейнетақы моделі
1998 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңға сәйкес мемлекеттік бөлу және жинақтау элементтері бар аралас жүйе енгізілді. Жауапкершілік мемлекет, жұмыс беруші және қызметкер арасында тиімді бөлінді.
Ерікті зейнетақы тетіктері
Қолданыстағы заңнамада зейнетақымен қамсыздандырудың ерікті түрлерін ынталандыруға бағытталған қажетті шаралар да көзделді.
2005: міндетті әлеуметтік сақтандыру
2005 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі жұмыс берушілер төлейтін әлеуметтік аударымдар есебінен қалыптасып, қызметкерлерді әлеуметтік қорғаудың қосымша нысанына айналды.
МӘСҚ қалай қаржыландырылады?
МӘСҚ-тың қаржылық ресурстары міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы заңмен белгіленген ставкалар бойынша жұмыс берушілер төлейтін міндетті әлеуметтік аударымдарды шоғырландыру арқылы қалыптасады.
Бүгінде міндетті әлеуметтік сақтандыру әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда жұмыс істейтін халықты қосымша қорғауды қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалық қатынастардың маңызды элементі ретінде орнықты.
Талқылау мәдениеті және мүдделі тараптардың рөлі
Әлеуметтік қамсыздандыруды дамытудың ұзақ мерзімді параметрлерін айқындау мемлекеттік органдардың, жұмыс берушілердің және халықтың әртүрлі санаттарының мүдделерін қорғайтын қоғамдық ұйымдардың белсенді қатысуымен жүзеге асады. Бұл тақырып күнделікті өмірде де кең талқыланып, БАҚ-та, ұжымдарда және отбасыларда тұрақты көтеріліп отырады.
Тәжірибелік форматтар
Өзекті мәселелерді шешуге бағытталған пікір алмасулар конференциялар мен дөңгелек үстелдер түрінде өтеді. Мұндай алаңдарда қатысушылар саланың ағымдағы жағдайын, орныққан үрдістерді, тар тұстарды еңсеру жолдарын талқылап, зейнетақы және әлеуметтік қамсыздандыруды дамытудың жаңа басымдықтарын айқындайды.
Көкшетауда өткен дөңгелек үстел: күн тәртібі мен қатысушылар
2011 жылғы 20 мамырда Көкшетау қаласында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі және МӘСҚ «Қазақстандағы әлеуметтік қамсыздандыру: ағымдағы жағдайы мен даму болашағы» тақырыбында, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған дөңгелек үстел өткізді.
Іс-шараның Көкшетауда өтуі кездейсоқ емес: өңір қарқынды дамып келе жатқан және әлеуеті жоғары аймақ ретінде сипатталады. Қатысушылар Ақмола облысында іске асырылып жатқан мемлекеттік әлеуметтік саясаттың нәтижелерімен танысуға мүмкіндік алды.
Қатысқан тараптар
Жиынға Парламент депутаттары, салалық ведомстволар, Ұлттық Банк, халықаралық ұйымдар, саяси партия өкілдері, кәсіподақтар, жұмыс берушілер бірлестіктері, қаржы нарығы институттары, актуарлар қауымдастығы, аннуитеттік компаниялар, ЗТМО, жинақтаушы зейнетақы қорлары, өңірлік атқарушы органдар және жұртшылық қатысты.
Басты баяндамалар және ұсыныстар
Мемлекеттік стратегиялық бағыт және реформалардың сабақтастығы
Вице-министр С.Ә. Ахметов баяндамада елдің стратегиялық бағыты арқасында Қазақстанның әлемдік қауымдастықта мойындалған мемлекеттер қатарына енгенін атап өтті. Сондай-ақ тәуелсіздік жылдарында әлеуметтік қорғау саласында кезең-кезеңімен жүргізілген реформаларға, зейнетақымен қамсыздандыру мен әлеуметтік сақтандыруды жетілдіруге және Мемлекет басшысының «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз» атты Жолдауы аясындағы «Жұмыспен қамту 2020» бағдарламасын одан әрі дамытуға назар аударылды.
Әлеуметтік қорғау — онжылдықтың басым бағыты
Сенат депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің хатшысы С.Ә. Аяғанов 2020 жылға дейінгі стратегиялық құжаттарға сәйкес әлеуметтік қорғау мәселелері ел дамуының негізгі басымдықтарының бірі екенін айтты. Қойылған міндеттерді шешу үшін мемлекеттік органдармен қатар жұмыс берушілердің және халықтың бірлескен жұмысы қажет екені ерекше атап өтілді.
Халықаралық еңбек ұйымы: ратификацияның маңызы
Халықаралық еңбек ұйымының өкілі Т.А. Өміржанов еңбек және әлеуметтік қорғау саласындағы бірқатар конвенцияларға қосылудың және оларды ратификациялаудың маңызын атап өтті.
Кәсіподақтардың әлеуметтік саясаттағы орны
Кәсіподақтар федерациясы төрағасының орынбасары Г.А. Жұмагелдиева әлеуметтік саясатты қалыптастыру мен еңбек құқықтарын қорғауда кәсіподақтардың рөлін атап өтті.
Аннуитеттік сақтандыруды дамыту
«МАК» ӨСК АҚ басқарма төрағасы Н.Е. Әлимұхамбетов аннуитеттік сақтандыруды мемлекеттік зейнетақы жүйесінің ажырамас бөлігі ретінде одан әрі дамытудың қажеттілігіне тоқталды. Зейнеттік аннуитеттер бойынша төлемдер ЖЗҚ-дан төленетін төлемдерге маңызды балама бола алатыны айтылды.
ЗТМО және цифрлық сервистер
ЗТМО бас директоры Р.Н. Хамзин әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіндегі орталықтың рөліне тоқталды. Қазіргі уақытта халыққа қызмет көрсетудің тиімділігі мен сапасын арттыру үшін инновациялық технологияларды енгізуге және ақпараттық сервистерді дамытуға бағытталған шаралар кеңейіп келеді.
Жинақтаушы жүйе: әлеует және түйткілдер
Жинақтаушы зейнетақы қорлары өкілдерінің пікірінше, олардың ресурстық базасы қазақстандық экономиканы дамытуда елеулі әлеуетке ие. Сонымен бірге жүйенің негізгі мәселелері ретінде:
- инфляция деңгейін жабатын зейнетақы активтерінің табыстылығы;
- салымшылар миграциясының жоғары деңгейі;
- инвестициялау құралдарының шектеулі болуы;
- халықаралық нарықтарға шығу арқылы тәуекелді әртараптандыру мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігі;
- инвестициялық шешімдер мен активтер құрылымының ашықтығы, комиссиялық сыйақы деңгейіне қатысты мәселелер
МӘСЖ қағидаттары және әділеттілік мәселесі
МӘСҚ-тың Ақпараттық қамсыздандыру және талдау департаментінің директоры Г.Қ. Болатбекова әлеуметтік сақтандырудың жалпыға бірдей қабылданған қағидаттарына және міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің көрсеткіштеріне тоқталды.
Назар аударатын жайт: ай сайынғы әлеуметтік аударымдарды есептеу үшін табыстың жоғарғы шегі 10 ЕТЖ деңгейінде белгіленгеніне қарамастан, жүктілік және босануына байланысты табысынан айырылу жағдайына әлеуметтік төлем тағайындау кезінде қатысушының орташа айлық табысын 75 ЕТЖ мөлшеріне дейін айқындау сақтандыру қағидаттары мен сақтандыру әділеттілігінің бұзылуына әкелуі мүмкін.
Қорытынды
Қазақстандағы әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі тәуелсіздік жылдарында кезең-кезеңімен жаңарып, зейнетақы, міндетті әлеуметтік сақтандыру және қызмет көрсету инфрақұрылымы бағыттарында институттық негізін нығайтты. Алдағы даму тиімділігі мүдделі тараптардың тұрақты әріптестігіне, заңнамалық тетіктердің әділеттілігіне және әлеуметтік тәуекелдерге жауап беретін заманауи басқару шешімдеріне тікелей байланысты.