Ауыл шаруашылығына қолдау көрсету үшін мемлекет бөліп отырған ақша қаражаты мардымсыз
Ауыл шаруашылығындағы оң үрдістер: құрылым, қызмет көрсету және құқықтық орта
Соңғы жылдары ауыл шаруашылығында бірқатар оң өзгерістер байқалады. Ең алдымен, экономиканың көптүрлі құрылымы тұрақты сипат алды: барлық аймақтарда шаруа (фермер) қожалықтары мен корпоративтік кәсіпорындар (өндірістік кооперативтер, шаруашылық серіктестіктер, акционерлік қоғамдар) арасында неғұрлым теңгерімді арақатынас қалыптасты.
Сонымен қатар ауылдық жерлерде аграрлық қызмет көрсету, өнімді өңдеу және сату саласы біртіндеп дамып келеді. Бұл бағыттағы ұйымдар негізінен фермерлермен өзара тиімді экономикалық шарттар арқылы жұмыс істеуге бейімделуде.
Үшіншіден, заңнамалық-құқықтық база ауылдық жерде кәсіп жүргізуге қолайлы жағдай жасауда. Жерге иелік ету мүмкіндігінің кеңеюі және өнім өткізетін базарларға еркін қолжетімділік ынталы фермерлер мен кәсіпорын басшыларына өндірісті ұлғайтып, табысты арттыруға жол ашты.
Үй шаруашылықтары, нарық инфрақұрылымы және өндірістің өсуі
Қазіргі жағдайда азық-түлік қауіпсіздігін нығайтатын қолайлы үрдістердің бірі — үй шаруашылықтары секторында өндірістің өсуі және оның ұсақ тауарлы шаруашылыққа айналуы. Бұл құбылыс елдің көптеген өңірінде халықтың өзін-өзі қамтамасыз ету мүмкіндігін жақсартты.
Кейбір аймақтарда азық-түліктің көтерме сауда базарлары мен маркетингтік қызметтердің қалыптасуы нарық инфрақұрылымының маңызды элементі ретінде үміт күттіретін үрдіс саналады.
Мал басының өсімі және өнім көлемі
Мал басының тұрақты өсуі байқалды. Өткен жылмен салыстырғанда 2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша ірі қара 3%, қой мен ешкі 4%, шошқа 8%, жылқы 0,8%, түйе 1%, құс 9% артты.
Сүт
+6%
Өндіріс көлемін өсіруге мүмкіндік туды
Жұмыртқа
+12%
Өсім қарқыны жоғарылады
Жүн
+3%
Өндірісті көбейту ықтималдығы артты
Ет
Құлдырау тоқтады
Өндіріс көлемінің төмендеуі тежелді
Дегенмен өтпелі кезеңнің қиындықтары азық-түліктің бірқатар маңызды түрі бойынша өндірісті реформаға дейінгі деңгейге толық жеткізуге мүмкіндік бермеді.
Реформаның әлсіз тұстары және экономикалық тетіктердің жетілмегендігі
Аграрлық сектордағы реформаның алғашқы кезеңінде жеткілікті ойластырылмаған өзгерістер орын алды: бартерлік есеп айырысу, келісімшарттық қатынастардың сақталмауы, жосықсыз бәсекенің күшеюі, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер нарығында сұраныс пен ұсыныс арасындағы алшақтық. Бұл факторлар тиімді нәтиже бермей, дағдарыстың ұзаққа созылуына әсер етті.
Қосымша өнімнің «ағып кетуі» және қаржыландыру тапшылығы
Шаруашылық жүргізудің экономикалық тетіктері жетілмегендіктен, аграрлық секторда қалыптасатын қосымша өнімнің бір бөлігі баға, салық, несие және инвестиция жүйелері арқылы экономиканың басқа салаларына, әсіресе банк және коммерциялық капиталға ауысып кетті.
Қатаң ақша-несие саясаты ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының төлем қабілетіне кері әсерін тигізді. Берешекті төлемеудің көбеюі есеп айырысуды созып, өндірілетін және сатылатын өнім көлемін қысқартты. Соның салдарынан тауар өндірушілер жанар-жағармай, техника, минералдық тыңайтқыштар, өсімдіктерді қорғау құралдары сияқты материалдық-техникалық ресурстарды жеткілікті көлемде сатып ала алмады.
Маңызды көрсеткіш
Ауыл шаруашылық жұмыстарын толық орындауға қажетті қысқа мерзімді несие қорларымен қамтамасыз етілу орта есеппен 40% деңгейінде болды.
Ақшалай қаражаттың жетіспеушілігі тұқым шаруашылығы мен асыл тұқымды мал шаруашылығының тоқырауына, ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру және мал басын көбейту технологияларының сақталмауына әкелді. Нәтижесінде егістің түсімділігі мен мал өнімділігі төмендеді.
Қарыз жүктемесі және құқықтық олқылық
Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының ұзақ уақыт шығынмен жұмыс істеуі олардың несиелік берешегінің сатылған өнім көлемінің 65,5%-ына дейін өсуіне себеп болды.
Осы уақытқа дейін ауыл шаруашылығын несиелеуге қатысты үйлесімді заңнамалық жүйе толық қалыптаспаған. Ал мұндай жүйе нарықтық экономикасы дамыған көптеген елдерде бар.
Мемлекеттің қолдауы үшін бөлінетін қаражат жеткіліксіз, ал қарызды кешіру түріндегі көмек берешектің қайта пайда болу себептерін түбегейлі жоя алмайды.
Азық-түлікпен қамтамасыз ету деңгейі және тұтынудың төмендеуі
Қазақстанда өндірілетін азық-түлік көлемі ең төменгі бюджет нормасы (ЕБН) бойынша қамтамасыз ету деңгейінен 14,2% төмен. ЕБН-ға сәйкес өзін-өзі қамтамасыз ету индексі өнім түрлері бойынша біркелкі емес.
Өзін-өзі қамтамасыз ету индексі (ЕБН бойынша)
- Өсімдік майы
- 0,14
- Жеміс-жидек
- 0,60
- Қант
- 0,60
- Жұмыртқа
- 0,60
- Картоп
- 0,87
- Ет
- 0,92
- Сүт
- 0,97
- Дәнді дақылдар
- 1,22
Реформа жылдары халықтың жан басына шаққандағы тәуліктік азық-түлік тұтынуы 3050 килокалориядан 2199 килокалорияға дейін төмендеп, іс жүзінде осы деңгейде тұрақтады.
Бұл көрсеткіш ФАО анықтаған тағамды үнемі жеткіліксіз тұтыну шегімен (2150 килокалория) шектеседі және еңбек белсенділігі мен өмір сүру ұзақтығына теріс ықпал етуі мүмкін.
Ең төменгі күнкөріс деңгейімен салыстырғандағы тұтыну айырмасы
Республикада азық-түлік тұтынуы ең төменгі күнкөріс деңгейінен орта есеппен 15% төмен. Негізгі өнімдер бойынша төмендеу үлесі төмендегідей:
- Нан өнімдері — 3% төмен
- Сүт — 8% төмен
- Жұмыртқа — 44% төмен
- Картоп — 37% төмен
- Көкөніс — 12% төмен
Табыс деңгейі және қолжетімділік
Қала тұрғындарының 49%-ының ай сайынғы жан басына шаққандағы табысы 3000 теңгеге дейін ғана. Ауыл тұрғындарының 84%-ында да табыс осы деңгейде. Ал ресми белгіленген ең төменгі күнкөріс деңгейі — 3394 теңге.
Өңдеу кәсіпорындары мен материалдық-техникалық қамтамасыз ету дағдарысы
Дайындаушы және өңдеуші кәсіпорындарда ондаған жыл бойы қалыптасқан өндірістік қуаттар дағдарыс жағдайында жұмыс істеуде. Олар ауыл шаруашылық өнімдеріне төмен баға ұсынады, бұл өндіріс көлемін арттыруға ынталандырмайды. Нәтижесінде элеваторлардың, ет комбинаттарының және сүт зауыттарының қуаты мен сыйымдылығы толық пайдаланылмай, олардың тиімділігі төмендейді.
Техникалық ресурстар тапшылығы: өнімнің ысырабына дейін
Ауыл шаруашылық өндірісін материалдық-техникалық жағынан қамтамасыз ету мәселесі шегіне жетті деуге болады. Өндірушілердің сатып алу мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, машиналар мен жабдықтардың жетіспеуі агротехникалық операциялардың уақытында орындалмауына әкеледі. Бұл қол еңбегінің үлесін арттырып, түсімнің едәуір ысырап болуына себеп болады.