Айтылған құқық нормаларының негіздері
Қылмыстық-атқару құқығы нормалары: түсінігі, мазмұны, түрлері және құрылымы
Құқық жүйесінің бастапқы әрі негізгі бөлшегі — қылмыстық-атқару құқығының нормасы. Норма дегеніміз — белгілі бір жағдайларда қолданылатын мінез-құлық ережесі. Демек, қылмыстық-атқару құқығының нормасы қоғамдағы тиісті мінез-құлық үлгісін белгілеп, жазаны орындау саласында қатысушылардың құқықтық қатынастарын реттейді.
Нормалардың мазмұны және реттеу нысаны
Қылмыстық-атқару құқығы нормалары жазаны орындау барысында туындайтын қоғамдық қатынастарды қажетті бағытта реттеу үшін қабылданады. Бұл қатынастардың қатысушыларына: мемлекеттік органдар, ұйымдар, қоғамдық құрылымдар, лауазымды адамдар, сотталғандар және жеке тұлғалар жатады.
Нормалардың бір бөлігі құқық саласының жалпы қағидаларын, түсініктері мен принциптерін қалыптастырады және уәкілетті мемлекеттік органдардың міндеттерін айқындайды. Мұндай нормалар көбіне бағдарлық сипатта болып, қылмыстық-атқару саясатын іске асыруға қызмет етеді. Ал нақты құқықтық қатынастарда субъектілердің субъективтік құқықтары мен заңдық міндеттері белгіленетін нормалар шешуші рөл атқарады.
Қоғамдық қатынастар қылмыстық-атқару құқығы нормаларымен реттелген сәттен бастап, олар қылмыстық-атқару құқық қатынастарына айналады. Нәтижесінде жазаны орындау процесіндегі мінез-құлық нақты құқықтық талаптар арқылы тәжірибеде реттеледі.
Нормалардың түрлері
Материалдық және процессуалдық
Қылмыстық-атқару құқығы нормалары материалдық және процессуалдық болып бөлінеді:
- Материалдық нормалар — мінез-құлық ережелерінің мазмұнын айқындайды.
- Процессуалдық нормалар — сол ережелерді іске асырудың жағдайы мен тәртібін белгілейді.
Реттеуші нормалар
Реттеуші нормалар құқық қатынастарына қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін белгілейді. Құқық пен міндеттің көрінісіне қарай олар:
- Міндеттеуші — белгілі бір әрекетті орындауды талап етеді.
- Тыйым салушы — белгілі бір әрекеттен бас тартуды міндеттейді, себебі ол заңмен теріс деп бағаланады.
Тыйым салу нормалары жалпы түрде де, нақты түрде де бекітілуі мүмкін. Құқықтық әдебиетте тыйым салуды іске асырудың екі тәсілі жиі аталады: рұқсат беру және ерік беру.
Мадақтаушы және қорғаушы нормалар
Мадақтаушы нормалар сотталғандардың заңға сай мінез-құлқын ынталандыруға бағытталады. Бұл нормалар, әдетте, жазаны атқарушы мекеме (немесе өзге уәкілетті орган) әкімшілігіне мадақтау қолдану құқығын береді. Ал сотталғандар мадақтауды автоматты түрде талап ете алмайды — ол үшін тиісті тәртіп пен еңбек, оң мінез-құлық арқылы негіз қалыптастыруы қажет.
Қорғаушы нормалар жазаны атқару процесінде пайда болатын құқық қатынастарын қорғауды қамтамасыз етеді және құқық бұзушылықтың алдын алуға, тәртіпті сақтауға қызмет етеді.
Нормалардың құрылымы
Қылмыстық-атқару құқығы нормаларының құрылымы дәстүрлі түрде үш элементтен тұрады: гипотеза, диспозиция және санкция.
Гипотеза
Норманың қолданылуына негіз болатын шарттарды көрсетеді: белгілі бір жағдай туындаса, норма іске қосылады. Көп жағдайда гипотеза заң тарауының атауында немесе жалпы ережелерінде жанама түрде беріледі.
Диспозиция
Норманың өзегі — мінез-құлық ережесі. Мұнда субъектілерге берілетін құқықтар мен жүктелетін міндеттер, сондай-ақ қатысушылардың тиісті тәртібі көрсетіледі. Әдетте диспозиция заң баптарының негізгі мазмұнын құрайды.
Санкция
Диспозицияда белгіленген ережелер бұзылған жағдайда туындайтын теріс құқықтық салдарды сипаттайды.
Қылмыстық-атқару нормаларының ерекшелігі
- Көп жағдайда нормалар императивтік (бұйрықтық) сипатта болады.
- Көптеген нормаларда гипотеза мәтінде тікелей көрсетілмеуі мүмкін, ал диспозиция әдетте міндетті түрде беріледі.
- Кейбір нормалардың мәні нақты бап мәтінімен шектелмей, басқа нормалармен жүйелі байланыста түсіндіріледі.