Кенесары Қасымұлы көтерілсі туралы қазақша реферат

Кенесары Қасымұлы көтерілісінің ауқымы мен сипаты

Қазақтардың XVIII–XIX ғасырлардағы ірі қозғалыстарының ішінде Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің басты ерекшелігі — оған үш жүздің де бұқара халқының тартылуы. Жұртшылық бір мезгілде түгел бас қосып, қауымдаса атой салмағанымен, қозғалыстың бір өңірде күшейіп, екінші өңірде бәсеңдеп отыруына қарамастан, көтеріліс алғашқы жылдары-ақ кең қанат жайып, жалпыұлттық сипат алды.

Кейбір рулардың көтерілісшілерден бөлініп кетуі, ал кейін олардың орнын басқа рулардың басуы (әр жылдары) ең алдымен Кенесары жасағының бір жүздің жерінен екінші жүздің қонысына ауысуымен және көтеріліс аймағының үнемі өзгеруімен түсіндіріледі. Кенесары соңынан барлық ру бірдей еріп отыра алмады: көпшілігі өздерінің дәстүрлі көшіп-қонатын мекендерінде қалуға мәжбүр болды. Сондықтан олар кейде уақытша, кейде мүлде қозғалыстан тыс қалып қойды. Алайда мұны «Кенесарыдан толық қол үзді» деп түсіндіру дұрыс емес: Кенесары сенімді тірек санаған жұрттың іш тартуы біржола бәсеңсіген жоқ.

1843–1845 жылдар: кең аумақты қамту және тірек болған рулар

Деректерге қарағанда, Кенесарыны белсене қолдағандардың қатарында қыпшақ, төртқара, жағалбайлы, табын, тама, шөмекей, бағаналы, шекті, алшын, керей, жаппас, арғын сияқты рулар болды. Дегенмен, аталған рулардың бәрі бірдей патшалық Ресейге қарсы күреске тікелей шықты деу дәл емес: кейбірінің негізгі қайшылығы сол тұста Ресеймен емес, оңтүстіктегі Хиуа мен Қоқан билеушілерінің езгісімен байланысты болды.

Мәселен, шөмекей мен табын рулары Сырдария, Қуаңдария бойын және Қызылқұм аймағын мекендеп, Хиуа және Қоқан хандықтарымен шектес қоныстанды. Олар осы хандықтардың ауыр қысымын бастан кешіргендіктен, Кенесары қозғалысына көбіне ортаазиялық хандықтардың езгісінен құтылу ниетімен қосылды. Ұлы жүз руларына (дулат, жалайыр) қатысты да осыны айтуға болады: көтеріліс орталығы Ұлы жүз өңіріне ауысқанда, олардың Кенесарыға жақындасуы патша отаршылдығына ғана емес, Қоқан билеушілерінің қанауына қарсы бағытталды.

Жаппас ішіндегі қақтығыс: Наурызбай жасауының қырғыны

Жаппас руының белгілі бөлігі (әсіресе қалқаман тармағы) 1838 және 1843 жылдары көтеріліске қатысып, Кенесарыны қолдады. Кенесарыға қарсы тұрғаны — зауряд хорунжий Жанғабыл Төлегенов пен Алтыбай Көбеков ықпалындағы ауылдар. 1845 жылы Кенесары осы ауылдарды шауып, мал-мүлкін тартып алады. Осының негізінде ресми хабарламалар жаппастардың көтеріліске қатысуын жоққа шығарып, Кенесарыны жаппастың бітіспес жауы ретінде көрсетуге ұмтылады. Бірақ деректер бұл тұжырымның біржақты екенін аңғартады.

Қақтығыстың ушығуына 1844 жылы Кенесарының жаппастан зекет жинауға Наурызбайды жүз жасауылымен жіберуі себеп болды. Алтыбай мен Жанғабыл төңірегіндегі топ патша әкімшілігімен тығыз байланыста болып, Қоқанмен де астасқан қатынас ұстады. Олар Наурызбай жасағын сырттай құрметпен қарсы алып, кешке қонақасы беріп, жасауылдарды ауыл-ауылға бөліп қондырады. Түн ортасында, жасауылдар ұйқыға кеткенде, Жанғабыл сыбайластарын жинап, қастандық ұйымдастырады: жұртты «күшті орыс отряды келе жатыр» деп үрейлендіріп, көтерілісшілерге қарсы шығуға мәжбүрлейді.

Бітім іздеу және жауап қайтару

Оқиғадан кейін Кенесары Жалпақ бастаған өкілдерін арғынның беделді басшысы Шеген Мусинге жіберіп, жаппастармен бітімге келуге араағайын болуын сұрайды және «Наурызбай кінәлі ме, әлде жаппас жағы кінәлі ме» деген мәселеге қатысты дерек жеткізуді өтінеді. Сонымен бірге, жаппас билерінен есе қайыру мақсатында Кенесары Жанғабыл мен өзге ұйымдастырушылардың ауылдарын шауып, мал-мүлкін тартып алады (Жанғабыл, Алтыбай, сұлтан Омаров, ауыл иесі Мырзабек Құлманов, Ниман Алтыбаев және басқалар).

Кейбір жағдайларда Кенесарының жазалау әрекеттері бейбіт ауылдарға да қатал тиіп отырды. Соған қарамастан, жаппас руының көп бөлігі көтерілісті қолдауын тоқтатпады. Мұны жаппас Елемес Сұлтабаевтың Ахмет Жантөринге берген куәлігі де аңғартады: өз тобы Сібір шебіне қарай ығысқанымен, руластарының бір бөлігі «Кенесарыдан бас тартпаймыз, өйткені оның жақтастарын өлтіруге қатысқан жоқпыз» деп Торғайға қарай бөлініп кеткенін айтады.

Кенесары жаппасты ешқашан тұтасымен саяси дұшпан санаған жоқ. 1845 жылы жанжалды тоқтату үшін келіссөзге өкіл жіберіп, үш адам (Байтабын, Қанай және аты белгісіз бір азамат) үшін құн төлеуді, сондай-ақ олардың мінген аттарын және қындарындағы қылышын қайтаруды талап етеді. Осы шарт орындалса, кек сақтамайтынын білдіреді.

Саяси талаптар: жер, бекініс, алым-салық және тәуелсіздік

Кенесарының патша үкіметі тартып алған қазақ жерлерін қайтаруды, салынған бекіністерді жоюды, алым жинау мен түрлі салықтарды тоқтатуды талап етуі — халықтың өмірлік мүдделерімен ұштасып жатты. Ол «қазіргі бастықтар жерді кесіп-пішіп, қамал салып, халықты мазалауда» деп жазып, отарлық саясаттың шын мәнін ашық айтты.

Билеуші-сұлтан Ахмет Жантөриннің өзі де: Кенесары далаға бекіністердің салынуына қатты наразы, «бастықтар қазақтардың ең жақсы жерлерін тартып алып жатыр» деп жұртқа жар салды, деп атап өтеді. Кенесары атамекенді кері қайтару үшін күреске шақырып, «ата-бабамыздың жеріне салынған бекіністерді талқандап, өртеп жіберемін» деп қатаң ескертеді.

Оңтүстікте Қоқанмен үздіксіз күресе отырып, ол олардың ықпалындағы Ұлы жүз жерлерін қайтаруды көздеді. Орынбор шекара комиссиясы төрағасының Азия департаментіне жазған хатында да: Қоқан жерлерін алуға ұмтылуының түпкі мақсаты — сол жерді қазақтарға бөліп беру, деп түсіндіріледі.

Кенесары салық салуға үзілді-кесілді қарсы болды. І Николайға және генерал Горчаковқа жолдаған хаттарында халықтан жасақ жинау, жан-жақтан қысым көрсету, баж-салық салу сияқты әрекеттерді «үлкен қасірет» және «қол астында тұруды мүмкін етпейтін қысым» деп бағалады. Оның күресі «ежелгі тәуелсіздікті қалпына келтіру», яғни тәуелсіз қазақ мемлекеттілігін жаңғырту ұранымен астасты.

Әлеуметтік тірек: кедейлер, жалшылар, жатақтар, егіншілер және төлеңгіттер

Халық бұқарасына жақын талаптар кедейлердің, жалшылардың, жатақтардың, егіншілердің мүддесін қозғады. Сондықтан олардың көтеріліске белсене қатысуы заңды құбылыс болды. Кенесары ордасында болған орыс шенеуніктері жалшылардың көптігін жиі атап өтеді. Екатерина станицасы маңында тұтқынға түсіп, кейін босап шыққан А. Иванов тергеуде: «Кенесарының қол астында 1500 жасөспірім мен бақташы бар» деп көрсеткен.

Патша тыңшысы Мыңбай Тұяқов Кенесары қолының кедейлігі мен тұрмыстық тапшылығын сипаттайды: қарусыздық, жүдеу киім, кейде аштықтан өлген жылқының етін жеуге дейін баруы. Мейер де Кенесары туының астына көбіне үй-жайсыз, ержүрек жігіттер жиналғанын жазады. Бұл — қозғалыстың әлеуметтік негізінің кең болғанын көрсететін маңызды белгі.

Егіншілердің қатысуы

Егінші қазақтар да көтеріліске белсене қатысты. Мұрағат деректерінде Сырдария бойын мекендеген шекті, кіші шекті және төртқара рулары егіншілерінің қозғалысқа араласқаны айтылады. Торғай мен Ырғыз өзендерінің аңғарындағы егінші ауылдар да көтеріліске қосылған; бұл өңір қозғалыстың орталығы болғаны белгілі.

Полковник Бизановқа берген түсініктемесінде Кенесарының ағасы Әбілғазы: ұсталған қазақтардың көбі Кенесары қолында жүргенімен, негізінен, кедейліктен күн көру үшін егіншілер арасына сіңген жарлы-жақыбайлар, деп мәлімдейді.

Төлеңгіттер: әскери қызмет және әлеуметтік өзгеріс

Шерман Асатовтың мәліметі бойынша, Кенесарының қасында 300-ден астам үй төлеңгіт болған; олар қысы-жазы көшіп-қонып бірге жүрген. Орта және Кіші орданың әртүрлі руларынан құралған төлеңгіттердің қатарында қарауыл, атығай, уақ, керей сияқты топтар да кездеседі.

Соғыс жағдайында төлеңгіттер Кенесары үшін әскери күш ретінде қажет болды, сондықтан көтеріліске қосылған төлеңгіттердің көпшілігі әскери жасақ міндетін атқарды. Кей рулардың өздерін «Кенесары төлеңгіттеріміз» деп атауы — төлеңгіттердің әскери беделінің уақытша өскенін байқатады. Алайда бұл құбылыс жалпы әлеуметтік дамудың бағытын тоқтата алмады: төлеңгіттердің бұрынғы әскери қызметі әлсіреп, бірте-бірте феодалға тәуелді топқа айналу үрдісі күшейді. Мұны көтеріліске қатыспаған сұлтандардың (мысалы, Шыңғыс Уәлиханов, Абылай әулеті, Рүстем және басқалар) қол астындағы төлеңгіттердің жағдайынан да аңғаруға болады.

Кенесары әскері: беделді батырлар және ішкі айырмашылықтар

Кенесары жасағының ішінде үш жүзден шыққан, аты елге мәлім батырлар болды. Олардың қатарында шұбыртпалы Ағыбай (Орта жүз, Қарқаралы), сүйіндік Жанайдар батыр (Орта жүз, Баянауыл), қыпшақ Иман Дулатов (Орта жүз, Торғай), табын Жоламан Тіленшиев (Кіші жүз, Сырдария), дулат Бұғыбай (Ұлы жүз, Жетісу), атығай Аңғал батыр (Орта жүз, Көкшетау), қыпшақ Басығара батыр (Орта жүз, Ақмола), арғын Жеке батыр және дулаттан шыққан Жәуке, Сұраншы, Бәйсейіт сияқты үзеңгілес серіктер аталады.

Батырлардың әлеуметтік құрамы біркелкі болған жоқ. Қара халықтан шыққан батырлармен қатар ақсүйек тектілер де болды: мысалы, аты әйгілі сұлтан Наурызбай, сондай-ақ табын руының биі Жоламан Тіленшиев. Орынбор шекара комиссиясының төрағасы генерал Генстің дерегінде Жоламанның 800 жылқысы, 2 мың қойы, 50 түйесі болғаны айтылады. Аталған батырлардың көпшілігі Кенесарыны көтерілістің соңына дейін қолдады.

Дегенмен, қозғалыс орталығы Орталық Қазақстаннан Ұлы жүз жеріне ауысқанда, кейбір беделді тұлғалар (мысалы, Тәуік, Сыпатай және т.б.) Кенесарыны қолдамағаны байқалады. Мұрағат материалдары олардың бас тарту себептерін әрдайым толық ашып бермейді. Қалай болғанда да, сыртқы қауіп-қатер алдында әртүрлі әлеуметтік ортадан шыққан батырлар белгілі бір уақытқа дейін бірлесіп қимылдасса да, көтерілістің соңына қарай әлеуметтік айырмашылықтардың қозғалыс тағдырына ықпалы күшейе түсті.

Фольклор мен естеліктердің деректік құны

Кенесары және оның серіктері туралы фольклорлық материалдардың құндылығы — көптеген деректің XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында батырлардың немесе көтеріліске қатысушылардың өз аузынан жазылып алынуында. Кейбір мәліметтерді оқиғаларды көзімен көрген адамдар қағазға түсірген. 1890 жылы Т. Титаковтың Кенесары батырлары Шынбай Мыңбаев пен Бектеміровтен жазып алған естеліктері ерекше назар аударарлық.