Шартты белгілер
Картаның мазмұны және шартты белгілер
Картадағы нысандарды түсінікті әрі ықшам көрсету үшін шартты белгілер қолданылады. Олар картада объектінің түрін, орналасуын, кейде маңызын да көрсетеді.
Масштабтан тыс белгілер
Карта масштабында нақты өлшемімен көрсету мүмкін болмайтын географиялық объектілер масштабтан тыс белгілер арқылы бейнеленеді. Мұндай белгілерге зауыттар, фабрикалар, диірмендер, электр станциялары, елді мекендер және олардың халқының саны, темір жол станциялары, порттар, пайдалы қазбалар кен орындары, аэродромдар, ескерткіштер және т.б. жатады.
Көбіне бұл белгілер объект орналасқан нүктеге сәйкес келетін қарапайым суреттер немесе геометриялық пішіндер (шеңбер, квадрат, тікбұрыш және т.б.) түрінде беріледі. Кейде белгі бейнелейтін заттың нақты пішініне ұқсас етіп салынады.
Шартты белгінің мөлшері картада көрсетілетін объектінің көлемін немесе оның маңызын сипаттай алады. Мысалы, КСРО-ның одақтас және автономиялы республикаларының астаналары әртүрлі өлшемдегі жұлдызшалар мен дөңгелектер арқылы белгіленген.
Аудандық және сызықтық белгілер
Ауданы мен ұзындығын карта масштабында көрсетуге болатын объектілер үшін де шартты белгілер пайдаланылады. Масштабтан тыс белгілерден айырмашылығы — олар аудандық және сызықтық белгілер деп аталады.
Аудандық белгілер
Орман алқаптары, ауылшаруашылық жерлері, көлдер, батпақтар және басқа да аумақтық объектілерді көрсетуге қолданылады.
Сызықтық белгілер
Өзендер, жолдар, шекаралар, құбырлар сияқты созылыңқы объектілерді белгілеуге арналған.
Маңызды ескерту: сызықтық белгілер көбіне объектінің тек ұзындығын дәл бере алады. Ал ені картада әдейі үлкейтіліп көрсетіледі, сондықтан оны картадан өлшеуге болмайды.
Мысалы, 1 : 100 000 масштабтағы картада темір жолдың кескінделген ені оның нақты енінен 10 еседен де артық болуы мүмкін. Сол себепті ұсақ масштабты карталардан тіпті Волга сияқты ірі өзендердің де енін өлшеу дұрыс нәтиже бермейді.
Түсіндірме шартты белгілер
Кейбір белгілер объект туралы ақпаратты толықтыру үшін қолданылады. Мұндай белгілер түсіндірме шартты белгілер деп аталады.
-
Өзен бойындағы бағыттаушы белгі ағыстың бағытын көрсетеді.
-
Орман белгісіндегі ағаш суреті (жапырақты немесе қылқанжапырақты) белгілі бір ағаш тұқымының басым екенін білдіреді.
Карта масштабы
Жер бетін планда немесе картада бейнелегенде жер контурының горизонталь проекцияларын табиғи шамасымен дәлме-дәл көрсету мүмкін емес. Сондықтан план немесе карта жер бетінің горизонталь проекцияларын кішірейтілген түрде береді.
Пландағы (немесе картадағы) кесінді ұзындығының жердегі сәйкес кесіндінің горизонталь проекциясына қатынасы планның (картаның) масштабы деп аталады.
Сандық масштаб
Масштаб көбіне 1 : 500, 1 : 1000, 1 : 2000, 1 : 5000, 1 : 10 000, 1 : 25 000 сияқты түрлерде беріледі. Бұл — сандық масштаб.
Сандық масштабтың бөліміндегі сан жер бетіндегі сызықтар планда немесе картада қаншалықты кішірейтіліп кескінделгенін көрсетеді. Мысалы, 1 : 1000 масштабында барлық ұзындық өлшемдері 1000 есе кішірейеді, яғни пландағы 1 см жердегі 10 м-ге сәйкес келеді.
Масштабтың картада берілуі
Масштаб әрбір план мен карта бетінің рамкасының төменгі (оңтүстік) жағында сандық және графикалық (сызықтық) түрде көрсетіледі.
Сандық масштабты білу арқылы картада өлшенген арақашықтықтың жердегі шамасын, немесе керісінше, жердегі өлшенген кесіндінің картадағы ұзындығын есептеуге болады.
Есептеу мысалдары
Мысал 1
Жердегі горизонталь арақашықтық 145,3 м. Масштаб 1 : 1000 (яғни 1 см — 10 м). Онда пландағы ұзындық:
Мысал 2
Картадағы кесінді 9,13 см. Масштаб 1 : 10 000 (яғни 1 см — 100 м). Онда жердегі арақашықтық: