Зердесін дамыту

Мектепке дейінгі ұйымдарда білім сапасын арттырудың негізгі бағыттары

Мектепке дейінгі ұйымдарда білім сапасын арттыру — аса өзекті мәселе. Бұл мақсатқа жету үшін жалпы және негізгі жағдайларды жүйелі түрде жақсарту қажет.

1) Дамытушы орта

Білім мен тәрбие беруге арналған дамытушы ортаны жабдықтау мектепке дейінгі кезеңнің өзіндік ерекшелігі мен құндылықтарын сақтауы тиіс. Орта баланың жасына сай болып, оның «балалық шағын» қорғауға және қолдауға бағытталуы қажет.

2) Педагогикалық команда және ахуал

Басшы мен тәрбиеші-педагогтер кәсіби шеберлігін тұрақты жетілдіріп, ұжымның шығармашылық бағытын айқындап, оны іске асыруға белсенді қатысуы маңызды. Сонымен қатар жағымды психологиялық ахуалды қалыптастыру мен сақтауға ерекше көңіл бөлінуі керек.

3) Отбасымен серіктестік

Отбасының сұранысы мен талап-тілегін ескеру, ата-анамен балаға берілетін білім мен тәрбие үдерісі туралы үнемі бірлескен, ынтымаққа негізделген жұмыс жүргізу — сапаның маңызды шарты.

Еңбек жағдайы және әдістемелік жаңару

Балабақшада еңбек етуге толық жағдай жасалып, тәрбиелеу мен білім берудің технологиялары сауатты меңгерілсе, жаңа педагогикалық әдіс-тәсілдер кәсіби деңгейде игеріліп, тәжірибеде шығармашылықпен қолданылса, нәтижелілік артады. Бұл үдерісте отбасы мен балабақша ұжымының өзара тығыз байланысы шешуші рөл атқарады.

Білім беру жүйесінің негізгі мақсаты — тұлғаны оқыту, тәрбиелеу және дамыту. Бұл мақсаттар өзара тығыз байланысқанда ғана тұрақты нәтиже береді.

Баланың дамуы: мектепке дейінгі кезеңнің басым міндеттері

Баланы өмірге дайындауда дамытудың маңызы ерекше. Даму бағыттары төмендегі қырлар арқылы айқындалады:

1
Зердені дамыту (ойлау, пайымдау, түсіну қабілеті).
2
Эмоция мен сезімді дамыту (өз сезімін тану, реттеу, білдіру).
3
Қиындыққа төтеп беру (төзімділік, икемділік).
4
Өзін-өзі қабылдау және өзіне сену (өзін жақсы көру, өзін құрметтеу).
5
Танымдық үдерістерді дамыту (сұрақ қою, зерттеу, салыстыру).
6
Дербестік пен өзін-өзі ұстай білу (мінез-құлықты реттеу, өз бетінше әрекет ету).
7
Өзін көрсету және өзін-өзі жетілдіруге ынта (шығармашылық, бастамашылық).

Танымдық белсенділік: баланың сұрақ қою мәдениеті

6 жастағы баланың қызығушылығы қалай көрінеді?

Зерттеушілердің пайымдауынша, баланың даму үдерісі өмір бойы жалғасады, ал мектепке дейінгі шақта танымдық белсенділік ерекше қарқын алады. Алты жас шамасында балалар заттарды түсіне, түріне, көлеміне қарап ажырата бастайды; олардың құрылысын және қолданылу тәсілдерін білгісі келеді.

Күнделікті өмірде бала қоршаған орта құбылыстарын анықтауға, адамзат жинақтаған тәжірибені меңгеруге ұмтылады. Бір нәрсені құмарта білуді танымдық ынта деп атауға болады.

Ересектердің рөлі

Балалар байқағыш әрі еліктегіш келеді: түсініксіз оқиға мен құбылыстың сырын білгісі келіп, күн сайын жаңа сұрақтар қояды. Баланың түсінігінде ересектердің «білмейтіні болмайды», сондықтан жауапты солардан күтеді.

Бала сұрағын жауапсыз қалдырмау маңызды: жауапсыз қалған бала кейін сұрақ қоюдан тартыншақтауы мүмкін, ал бұл дүниені тануына кері әсер етеді.

Мінез-құлық мотивациясы қалай өзгереді?

Психологиялық еңбектерде мектепке дейінгі және бастауыш жас кезеңінде мінез-құлықтың саналы реттелуі күшейетіні, мотивтер мен қажеттіліктер ауқымы кеңейетіні айтылады. Қарым-қатынасқа қажеттілік, жетістікке ұмтылу, басқарушылыққа қызығу сияқты әлеуметтік қажеттіліктер нығаяды. Сонымен қатар «көп білу», «өзім істей алу», «басқалардан жоғары болу» тәрізді қарапайым қажеттіліктер де қалыптаса бастайды.

Қиялдың дамуы: шығармашылықтың психологиялық негізі

Зерттеулерде баланың шығармашылық қабілеті тәжірибесінің молаюымен дамитыны атап көрсетіледі. Мектепке дейінгі кезең — қиялдың ең жылдам дамитын уақыты.

2 жастан 6–7 жасқа дейінгі қиял дамуының кезеңдері

1
Қабылдаудың ерекшелігі: бір заттан екінші затты «көре» бастау, ұқсастық табу.
2
Ойыншықтарды «жандандыру» құдіретінің байқалуы.
3
Ойындағы рөлдерге байланысты қиялдың өзгеруі.
4
Өзіндік көркемдік шығармашылықтың басталуы: бейнелерді қайта құру, жаңасын жасау.

Қиялдың түрлері

Тәжірибелік зерттеулер қиялдың екі түрі жүзеге асатынын көрсетеді: танымдық және сезімдік.

Танымдық қиял — ақиқат өмірді белгілі бір түрде бейнелеуге қызмет етеді.
Сезімдік қиял — қайшылықты жағдайларда, «Мен» бейнесі қалыптасқанда қорғаныс әрі құрастырушы механизм ретінде іске қосылады.

Қиял дамуының компоненттері

Зерттеулер қиялды дамытуда үш компонентті бөліп көрсетеді:

Көрнекілікке сүйену.
Өткен тәжірибені қолдану.
Ерекше ішкі позицияны қолдану.

Осы компоненттерді іске қосуда халық ертегілерінің орны ерекше екені атап өтіледі.

Маңызды қағида

Қиялдағы кез келген образ, қаншалықты тосын көрінсе де, баланың өмірден көрген-білгеніне сүйенеді. Сондықтан қиялды дамыту — баланың тәжірибесін байыту, шығармашылық жұмысқа мүмкіндік беру және еркіндік ұсынумен тығыз байланысты.

Ұйымдасқан шығармашылық жұмыс нәтижесі

Тәжірибе көрсеткендей, 5–6 жастағы балалардың құрастырған ертегілері мен қызықты әңгімелерін мағыналы, жүйелі және еркін форматта ұйымдастыру қиялдың дұрыс дамуына апаратын тиімді жолдардың бірі.

Алты жасар бала өз қиялында алуан түрлі жағдайлар құра алады, ал ойын барысында қалыптасқан қиял кейін басқа іс-әрекет түрлеріне де ауысады. Тілі мен қиялы жақсы дамыған бала сюжетті жылдам ойлап шығарады. Қиялдың үздіксіз жұмысы — әлемді танып-білу мен игерудің, жеке тәжірибе шегінен шығудың маңызды тәсілі.

Зейін, ес және ойлау: мектепке дейінгі шақтағы өзара байланыс

Зейін

Мектепке дейінгі кезеңде зейін көбіне қызығушылыққа тәуелді болады: бала ынтасы бар кезде ғана зейінін шоғырландырады, ал жаңа нәрсе пайда болса, назар бірден соған ауысады.

Дегенмен іс-әрекет күрделенген сайын зейіннің тұрақтылығы артады: 5–6 жаста ойын уақыты ұзаруы, сурет қарау және ертегі тыңдау барысында зейіннің күшеюі байқалады.

Зейінді жоғары деңгейде ұстап тұру үшін сабақта ойын элементтерін қолдану, нәтижелі әрекеттерге сүйену және жұмыс түрін жиі ауыстыру тиімді.

Ес

Мектепке дейінгі жас — естің қарқынды дамитын кезеңі. Бұл шақта есте сақтау көбіне ықтиярсыз сипатта: бала арнайы мақсат қоймай-ақ, өзіне әсер еткенін және қызық болғанын жақсы сақтайды.

Есте сақтаудың сапасы баланың материалмен қаншалықты белсенді әрекет еткеніне байланысты. Мысалы, суретті жай қарағаннан гөрі, оны белгілі орынға «орналастыру» сияқты мазмұнды тапсырма берілсе, есте сақтау нәтижесі жақсарады.

Ықтиярлы есте сақтау біртіндеп қалыптасады және оны дамытуда ойын ерекше мүмкіндік береді: рөлді жақсы атқару үшін бала көп нәрсені жаттап, қайта жаңғыртуға мәжбүр болады.

Ойлау

Ойлау тіл дамуымен және ғылыми ұғымдарды меңгерумен бірлікте жетіледі. Танымдық белсенді бала көп сұрақ қояды, ал сұрақтары әртүрлі әрі мазмұнды болады.

Алты жас шамасында ойлаудың негізгі түрі — бейнелі ойлау. Логикалық ойлау элементтері көріне бастаса да, бұл жаста көрнекілікке сүйенген оқыту басым болады.

Баланың ойлауын дамыту ойын, құрастыру, сурет салу, жапсыру және қарапайым зерттеу (бақылау, тәжірибе жасау) арқылы тиімді жүреді.

Педагог пен ата-анаға ортақ түйін

Балада зейін, ес, қиял және ойлау бір-бірімен байланыста дамиды. Ересектердің міндеті — баланың табиғи қызығушылығын қолдау, сұрағын жауапсыз қалдырмау, ойын мен шығармашылық арқылы тәжірибесін кеңейту, сондай-ақ бірлескен әрекеттерді жүйелі ұйымдастыру.