Қаратпалар туралы қазақша реферат
Қазақ сөз әдебі қорындағы қаратпалар сан жағынан аса мол, түр жағынан сан алуан. Олар көбіне туыстық қарым-қатынасқа, таныс-бейтанысқа және әлеуметтік жікке байланысты қолданылады. Кейбір сөздер өздерінің қалыпты тілдік қызметінен тыс қосымша мән арқалап, сөйлеу үстінде қаратпаға айналады. Мұндай айырмашылықтарды балаға түсіндіріп, қаратпаларды орынды қолдануға үйрету маңызды.
Мысалы, «әке» сөзі:
- Біріншіден, балалы болған ер адам дегенді білдіреді.
- Екіншіден, баланың әкесіне қарап айтатын қаратпасы.
- Үшіншіден, сөйлеу тілінде өзінен жасы кіші адамға «қарағым», «шырағым» мәнінде айтылатын қаратпа.
Туыстық атауларды мағынасына қарай дұрыс қолдануды балаға жастайынан үйретіп, дағдыға айналдырған жөн. Бұл, бір жағынан, баланың кімнің кім екенін ажыратуына көмектессе, екінші жағынан, сөз әдебін қалыптастырады.
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың жүйесі
Қазақ тіліндегі туыстық атауларды мағынасына қарай төмендегідей топтастыруға болады. Бұл жіктеу балаларға туыстық қатынастарды түсіндіруде де, сөз мәдениетін орнықтыруда да пайдалы.
1) Әке жағынан қандастық туыс атаулары
Әке, шеше, аға, апа, әпке, әпше, тәте, іні, қарындас, сіңлі, баба, ата, әже, немере, шөбере, немере аға, немере апа, немере қарындас, немере іні, немере сіңлі, шөбере аға, шөбере іні, шөбере апа, шөбере қарындас.
2) Шеше жағынан қандастық туыс атаулары
Нағашы, нағашы ата, нағашы әже, нағашы әпке, нағашы аға, нағашы іні, нағашы қарындас, жиен, жиеншар.
3) Некелік қатынасқа байланысты атаулар
Жезде, жеңге, нағашы жеңге, нағашы жезде.
4) Құдандалыққа байланысты туыстық атаулар
Құдаша, құда бала, құдағи, құда.
Бұл атауларды бүлдіршіндерге үйретудің мәні зор: бала туыстарымен қалай туысатынын біледі, «аға», «апай» деп жалпылай бермей, дәл атауды қолдануға дағдыланады. Сонымен қатар бұл білімді «жеті атаны білу» ұғымымен байланыстырып, баланың тіл байлығын арттыруға болады. Туыстық атаулар арқылы біз тек тілдің дамуына ғана емес, баланың тұлға болып қалыптасуына да ықпал етеміз.
Қаратпа мәдениеті және қазіргі қолданыстағы ауытқулар
Бүгінде қалада тұратын қазақтардың едәуір бөлігі әкесін «папа», шешесін «мама» деп атайды. Бұл үрдіс аудан, ауыл, қыстау мен қыстақтарда да жиілеп барады. Тіпті кей өңірлерде туған әкесін «батя», іні-қарындасын «братишка», «сестренка», ата-әжесін «дед», «бабуля» деу де кездеседі.
Этикет нормалары бұзылса не өзгереді?
- Қарым-қатынасты реттейтін тілдік тетіктер әлсірейді.
- Адамдар арасында түсінбеушілік көбейіп, ынтымақ пен сыйластықтың қадірі кемиді.
- Ұлттық санаға да сызат түсе бастайды.
Туыс атаулары — халықтың жан дүниесінің, ұлттық болмысының айқын көрінісі. Олар ата-бабадан қалған қасиетті тілдік мұра ғана емес, әрбір жеткіншектің санасын ұштайтын терең ұғымдар. «Апа», «әке» сияқты жүрекке жылы сөздер тұрғанда, баланың санасына бөгде тілдің қаратпаларын орынсыз сіңіру — өзіміз мән беруге тиіс мәселе.
Мейірімге бастайтын қаратпалар: эмоциялық-экспрессивті бірліктер
Еркелету, құрметтеу мәнін күшейтетін қосымшалар
Сөйлеуде эмоциялық-экспрессивті бояуды күшейтетін -еке, -жан, -шым, -шім, -тай тәрізді қосымшалар жақсы көру мен ерекше құрметтеу мағынасын береді:
әкежан, әкетай, әкешім, әкей, ағеке, ағажан, ағашым, ағатай, ағай, шешежан, шешетай, көкежан, көкешім, көкетай және т.б.
Тәуелдік жалғауымен келетін жүрекжарды қаратпалар
Баланың жан дүниесіне ерекше әсер ететін қаратпалардың тағы бір тобы — тәуелдік жалғауымен айтылатын еркелету сөздері. Олар эмотивтік қызметі өте күшті этикеттік құралдар:
қозым, ботам, құлыным, ботақаным, қоңыр қозым, ақботам, айым, күнім, жұлдызым, шырағым, сәулем, жарығым.
Ана тілі, жылы сөз және тәрбиенің нәзік арқауы
Ана нәрестеге ақ сүтін бере отырып, «қозым», «ботам» деп еміренеді. Мұндай қаратпалар, ең алдымен, ана мен бала арасындағы жақын байланысты орнатуға қажет. Адамның тынысы жан тұрмысына байлаулы: жан шат болса, дауыс та шат болады. Сондықтан ананың баласының қасында үнсіз отыруы дұрыс емес.
Ана баласын алақанымен сылап-сипайды. «Қарды қылау өсіреді, баланы сылау өсіреді» деген мақал осыны аңғартады. Сезу мүшесіне әсер ететін аялы алақан, көру арқылы көңіл-күйді көтеретін жылы жүз қаншалықты қажет болса, «құлыным», «ботам» сияқты жүрекжарды сөздер де соншалықты қажет.
Жақсы сөз адамның болмысын, мінез-құлқын, адамдар арасындағы сан алуан қарым-қатынасты реттеп отырады. Сол себепті осындай тілдік амал-тәсілдер арқылы баланы жастайынан өзгеге аялы алақан, жылы жүз, жақсы сөз сыйлауға баулу керек.
Халық даналығы бұл ойды қысқа да нұсқа түйіндейді:
- «Жақсы сөз — жарым ырыс».
- «Жақсы сөзге жан семіреді».
Бұл нақылдар — өмір шындығынан және бала тәрбиелеудегі халықтың көпжылдық тәжірибесінен туған тұжырым.