Ұлан байтақ кеңістікте XIII ғасырдың басында орнаған
Алтын Орда, Дешті-Қыпшақ және тарихи атаулардың ауысуы
Ұлан-байтақ Еуразия кеңістігінде XIII ғасырдың басында Алтын Орда мемлекеті қалыптасты. Алтын Орда мен Дешті-Қыпшақтың арақатынасы, сондай-ақ бұл ұғымдардың тарихи атаулары туралы қазіргі ғылыми айналымда әртүрлі пікірлер бар. Орта ғасырдағы араб саяхатшы-географтардың еңбектерінде Еуразия даласы кезең-кезеңімен түрлі атаулармен берілді: көбіне мұсылман әлемінің шығысы мен солтүстігіне шектескен ұланғайыр даланы мекендеген көшпенділердің ішінде әскери қуаты мен саяси беделі жоғары тайпаның аты бүкіл өңірдің атауына айналып отырды.
X ғасыр
Арал өңірі араб географтарында Муфазат әл-ғузз — «Оғыздар даласы» ретінде аталды.
XI ғасыр
Қимақ-қыпшақ одағының күшеюі мен оғыздардың Батысқа ығысуынан кейін өңір парсы деректерінде Дешт-и Қыпшақ, араб деректерінде Сахра әл-Қибчақ («Қыпшақ даласы») деп атала бастады.
IX–X ғасыр басы
«Қыпшақ даласы» ұғымы алғашында қимақ пен қыпшақтың этникалық және мемлекеттік бірлестігі қалыптасқан Солтүстік Алтай мен қазіргі Шығыс Қазақстан аумақтарын қамтыды.
Арада шамамен бір ғасыр өткен соң, оғыздардың ығысуына байланысты бұл атаулар парсы авторлары Насири Хусрау мен әл-Марвазидің (XI ғ.) еңбектерінде жаңа мағынада кеңірек орныға бастайды. Русь шекараларына бағытталған көшпенділердің жаңа толқындары туралы алғашқы мәліметтер XI ғасырдың басына жатады; осы дәуір деректерінің бірі — Лаврентьев жылнамасы (1054 ж.).
Қыпшақтардың батысқа кеңеюі және атаудың орнығуы
Қыпшақтар Еділден асып, Дунай мен Днепрге дейін ықпалын кеңейткен соң, кейінгі орыс жылнамаларында Ұлы Дала «Половецкое поле» атауымен белгілі болады. Ал араб және парсы деректерінде Дешт-и Қыпшақ (кейде Сахра әл-Қибчақ) атауы кең қолданыс тапты; ортағасырлық араб жазба деректерінде парсы нұсқасы жиірек ұшырасады.
XIII ғасырдың басында Қыпшақ даласы моңғолдар тарапынан жауланып, оның аумағында Алтын Орда мемлекеті құрылды. Осы кезеңнен бастап, Дешті-Қыпшақ атауы тарихи-этникалық әрі географиялық ұғымға айналғанымен, мамлүк дәуірінің араб деректерінде ол көбіне Алтын Орданың синонимі ретінде қатар қолданылды: Билад әл-Қибшақ («Қыпшақ елі») және Мамлакат әл-Қибшақ («Қыпшақ мемлекеті») тіркестері жиі кездеседі. Сондай-ақ хандарға қатысты «Алтын Орда ханы» атауымен бірге «Қыпшақ ханы», «Дешті ханы» деген атаулар да қолданылған.
Осыған байланысты, араб жазба деректеріне сүйенген зерттеулерде Алтын Орда мен Дешті-Қыпшақ ұғымдары көбіне тең мағынада қарастырылады. Сонымен қатар «Дешті-Қыпшақ» атауы географиялық және этникалық тұрғыдан сыйымдылығы кең болғандықтан, зерттеу тілінде бұл нұсқаны қолдану орынды.
Мамлүк мемлекеті мен Дешті-Қыпшақ байланыстары
Сұлтан Байбарыстың 1260 жылы билікке келуі Мамлүк мемлекетінің сыртқы саясатында жаңа бағыттардың қалыптасуына ықпал етті. Соның ішінде 1261 жылы Дешті-Қыпшақпен орнаған әскери-саяси және дипломатиялық байланыстар екі мемлекет үшін де айрықша тарихи-саяси мәнге ие болды.
Ерекше аталған билеушілер
Араб тарихшылары Дешті-Қыпшақ хандарының ішінде әсіресе Берке-хан мен Өзбек-ханды жоғары бағалайды. Бұл екі ханның тұсында екі мемлекет арасындағы байланыстар ең жоғары деңгейге жетіп, өзара саяси құдандалық арқылы да нығая түскені белгілі.
Байланыстарды күшейткен негізгі факторлар
- XIII ғасырдың ірі саяси өзгерістері: Шыңғыс хан империясының құрылуы мен күшеюі, кейін Жошы ұлысының (Алтын Орданың) және Құлағу ұлысының (Ирандағы Елхан мемлекетінің) тарихи сахнаға шығуы, әрі Елхандардың Таяу Шығыстағы араб-мұсылман әлеміне жасаған жорықтары.
- Мысыр мен Шамдағы Айюбилер әулеті ішіндегі ішкі қайшылықтардың күшеюі нәтижесінде әскер құрамында түркі мамлүктерінің күрт артуы және олардың крест жорықтары мен моңғол қаупіне қарсы негізгі әскери күшке айналуы. Бұл жағдай мамлүктердің саяси билікті де өз қолына алуына алғышарт жасады.
Мысыр мен Дешті-Қыпшақ арасындағы достық қатынас орнатуға ниет алғаш рет XIII ғасырдың 60-жылдарының басында Мысыр тарапынан байқалды. Бұл саясат XIV ғасырдың соңына дейін жалғасып, Елхан мемлекетінің мамлүк иеліктеріне бағытталған шабуылдарына тосқауыл қою қажеттілігінен туындады. Берке-ханның (1256–1266) исламды қабылдауы Мысырдың осы мақсаттарына жетуін айтарлықтай жеңілдеткен, тіпті шешуші ықпал еткен фактор болуы да мүмкін.
Діни фактор: идеология және оның өзгеруі
Араб және мысырлық зерттеушілердің басым бөлігі бұл мәселеде діни фактор негізгі себептердің бірі болғанын атап өтеді. Сол дәуірде кез келген саясат пен іс-әрекетті идеологиялық тұрғыдан негіздеу үшін діннің рөлі өте күшті болғанын ескерген жөн.
«Жиһад» ұранының саяси салмағы
Бастапқы кезеңде мамлүк сұлтандары Ирандағы моңғолдарға қарсы Алтын Орданы одақтас ретінде тартуда «кәпірлерге қарсы қасиетті соғысқа» шақыру, яғни жиһад идеясын ықпалды идеологиялық құрал ретінде пайдалана алды. Алайда шамамен 40 жыл өткен соң, XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында Ирандағы Елхандардың да исламды қабылдауына байланысты бұл құрал бұрынғыдай тиімді болудан қалды.
Осы өзгерістерге сүйеніп, кейбір зерттеушілер Мысырдың Дешті-Қыпшақпен жақындасуындағы діни фактордың рөлін төмендетуге тырысады. Дегенмен, кейінгі саяси ахуалға байланысты Иранға қарсы соғыстарда діни негіздің екінші қатарға ығысқанына қарамастан, бастапқы кезеңде ол басты болмаса да, негізгі себептердің бірі болғанын ескеру қажет.
Берке-хан, Құлағу және моңғолдық саяси тәртіптің дағдарысы
Берке-хан Жошы-ханның ұлы болғандықтан, өзін әулеттегі жасы үлкені деп есептеп, моңғол дәстүрі бойынша Құлағудың өзіне бағыныштылығын және құрмет көрсетуін талап етті. Шыңғыс хан заңына сәйкес, еншілікке берілген жерлер толықтай өз иесінің құзырында болғанымен, олар империя басындағы Ұлы ханға бағынышты болуы тиіс еді. Бастапқы кезеңде осы тәртіп сақталды.
Империяның ыдырауы
Алайда Шыңғыс хан империясының бірнеше дербес мемлекетке ыдырауына байланысты мұндай біртұтас бағыныштылық ұзаққа созылмады. Алтын Орданың негізін қалаған Бату-хан дәуірінде Төле-ханмен арада туыстық әрі достық байланыс сақталып тұрғаны, сондай-ақ 1251 жылы Мөңкені Қарақорымда Ұлы хан тағына отырғызу кезінде империя ішіндегі ауызбіршіліктің әлі де байқалғаны деректерден көрінеді.