Сократтың тәсiлi - асқан шеберлiкпен табылған сұрақ - жауап арқылы қисынды әңгiме - дүкен құру, сөйтiп күрделi, ғибратты ойлар өрбiту
Сократтың сұрақ-жауапқа құрылған ойлау тәсілі
Сократтың тәсілі — шебер қойылған сұрақ-жауап арқылы қисынды әңгіме өрбіту, сөйтіп күрделі де ғибратты ойларды тереңдету. Ол ұғымдардың өзара байланысу диалектикасына жетті. Ал диалектика — ақылды шыңдайтын, ойды ұстартатын ой кешу тәсілі. Сондықтан ол шешендік өнердің құнарлы өрісі бола алады.
Адамдарды белгілі бір уәжге тоқтату, шынайы ақиқатты мойындату — диалектика мен риторикаға ортақ мақсат.
Негізгі ортақтық
- Диалектика — дәлел арқылы ойды тексеру, ұғымдарды нақтылау.
- Риторика — тыңдаушыны иландырудың тәсілдері мен жолдарын табу.
- Екеуінің де түпкі мұраты — дұрыс уәжге жетелеу және ақиқатты мойындату.
Софистердің үлесі және бағалануы
Софистердің риторика ғылымына сіңірген еңбегін әдебиетші-ғалым С. Негимов былайша бағалайды:
“Олар риториканы — шешендік, эвристиканы — тартыс өнері, диалектиканы — дәлелдеу өнері дәрежесіне жеткізді.”
Аристотель және риторика пәнінің кеңеюі
Шешендік өнер теориясының тұтас бір дәуірін қалыптастырған ұлы грек ойшылы — Аристотель. Ол жаратылыс, логика, этика, психология, педагогика, тарих, саясат, эстетика сияқты ғылымдардың түп-тамырын қозғап, терең зерттеді.
Шешендік өнер табиғатын талдай отырып, Аристотель риторика пәнінің ауқымын өзіне дейінгі көзқарастармен салыстырғанда кеңейте түсті. Оның пайымынша, риторика жекелеген бір пәннің шеңберінде қалып қоймауы керек: ол нандырудың құралдары мен жолдарын шартты түрде барлық пәндерден таба алады. Осы қасиетімен риторика дәрігерлік, арифметика, геометрия сияқты арнайы ғылымдардан ерекшеленеді.
Риториканың қолданылу өрісі
Қоғамдық деңгей
Ірі мемлекеттік істерді шешу барысында қажет.
Жеке деңгей
Жекелеген адамның тағдырына қатысты мәселелерде де маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, шешендік өнер — диалектикамен пара-пар: онда жалпылық сипат бар, яғни әртүрлі салаға ортақ әдістер мен қағидалар тоғысады.
Сөйлеудің құрылымы және техникалық қырлары
Аристотель үшінші бөлімде шешендік өнердің техникалық жақтарын, сөйлеу процесінде ойды айқындаудың амалдарын және сөйлеу мәтіндерінің құрылымын қарастырады. Ол сөздің төрт негізгі бөлігін бөледі әрі олардың әрқайсысының нандыру мен сендірудегі қызметін жан-жақты негіздейді:
- 1 Алғы сөз — тыңдаушының назарын жинақтап, ниетін бұру.
- 2 Әңгіме — мәселенің мән-жайын ашып, контекст құру.
- 3 Дәлелдеме — уәжді бекітіп, ойды негіздеу.
- 4 Қорытынды — негізгі түйінді жинақтап, әсерді күшейту.
Метафора туралы: айқындық, сүйкімділік, жұмбақтық
Бұл трактатында Аристотель метафораға да арнайы тоқталады. Оның ойынша, үздік метафораға айқындылық, сүйкімділік, жағымдылық тән.
Метафораның тууына өзек болатын сөздің мәні сыртқы құрылысы жағынан көркем, сұлу болып, көру сезіміне және өзге де сезімдерге барынша жағымды әсер етуі керек. Сонымен қатар метафорада белгілі бір жұмбақ қасиет бар: демек, жұмбақ дегеніміз — жақсы құрастырылған метафоралардың біріктірген мағыналық тереңдігі.