Тұрсынбай батырды жіберейін
(М.Ж. Көпеев қолжазбаларындағы Тұрсынбай батыр туралы екінші нұсқа негізінде)
Абылай хан бір жорыққа аттанғанда, құс ұшпас, құла түз — Бетпақтың сары даласында бір қаракөкке кезігеді. Хан жөн сұрап: «Кімсің?» — дегенде, әлгі адам өзін былай таныстырады:
«Көн етікті демесең — көпке татыр өзім бар; көн садақты демесең — көпке тиер сөзім бар. Мен — Балтакерей Тұрсынбаймын!»
Абылай хан оның сөзіне риза болып: «Атың анық, түсің танық батыр, жорықтас болайық» — дейді. Тұрсынбай да келісіп, ханмен бірге Алатауға бет алады.
Ұзын су бойындағы молалар
Жолда ұзын судың бойынан көп мола көрінеді. Абылай хан Тұрсынбайға: «Ана көп үйінді ішінде бетағашы бар бейіт бар ма екен — барып, біліп кел» — деп жұмсайды.
Тұрсынбай барып қайтып: «Жалғыз-ақ көрде бетағаш бар, өзгесі тас» — дейді. Хан үн қатпайды.
Олар Алатауға жеткенімен, қырғыз болсын, қалмақ болсын — ел шаба алмайды. Құздан мал құлап, олжа ретінде ер басына бір-бір түйеден үлес тиеді. Бірақ қыс түсіп, кері қайтқанда қолдың азығы таусылып, отын табылмай, жұрт ашығып жүдейді.
Ханның айласы, батырдың сыналуы
Қол қонатын жерге таяғанда, Абылай хан көпке сездірмей екі жігітті ілгері оздырып: «Қонатын жерде бетағашы бар бір көр бар екен. Ерте барып, соны тауып, ақыретке оранып, көрге кіріп жатыңдар. Біреуің сыртынан қайта тегістеп, адам ашпағандай қылып қойсын» — деп бұйырады.
Ханның ойы — түн ішінде Тұрсынбайды: «Бетағашты алып кел» — деп жіберіп, батырдың жүрегін байқау. Көрді ақтарып жатқанда «Өлгеннің көрінде әкеңнің көз құны бар ма?» деп жағадан алса — шоши ма, шошымай ма?
Қолды аман алып қалу үшін
Суық, жауын, от тұтататын тамызық жоқ. Ашыққан қол тозып бара жатқанда, Абылай хан Тұрсынбайға: «Көрген молаңның бетағашын алып келмесең, қол аштан өлетін болды. Мұны сенен басқа ешкім тауып әкеле алмайды» — дейді.
Тұрсынбай: «Тас-талқанын шығарып, алып келейін!» — деп жөнеледі.
Көр ішіндегі «өлік» және батырдың батылдығы
Батыр көрге жетіп, бетағашты шауып түсіреді. Ала бергенде, көр ішінде жатқан адам: «Менің көрімде әкеңнің көз құны бар ма?!» — деп жағасынан шап беріп ұстай алады.
Тұрсынбай жалтармай: «Өлген кісі өліп жата берсін. Тірі кісі бетағашты алып, от жағады. Сен үшін тірі Абылай аштан өлсін бе?» — дейді де, үстіне мініп, шын өлтірмекке бел буады.
Сол сәтте әлгі «өлік» шалқасынан жатып күліп жіберіп: «Мен өлік емеспін, тірі адаммын. Хан сенің батылдығыңды сынамақ болды» — дейді.
Тұрсынбай да: «Ә, бәсе! Мен де шалажансар біреу екен деп, шынымен өлтіріп жіберейін деп едім» — деп жауап береді.
«Еш нәрседен қорықтың ба?»
Ақыры бәрі жиналып, бетағашты алып келіп, от жағып жылынады. Сол кезде Абылай хан батырға бұрылып: «Еш нәрседен қорықтың ба?» — деп сұрайды.
Тұрсынбай: «Тақсыр, неге қорықпайын?» — деп, жастық шағындағы бір оқиғаны айтады.
Он алты жасындағы қорқыныш
Он алты жасында әкесі бір ханға нөкерлікке беріп: «Осы баламды батырлыққа баулы» — дейді. Сонда Тұрсынбай ханның жылқысын бағады.
Жаз шығып, көк көтерілген шақта аяқ астынан ақ боран соғып, жылқы ықтап кетеді. Ол да жылқымен бірге ықтап, үш күн, үш түннен соң ғана күн ашылады. Жылқы жусап, өзі де аттан түсіп, қалжырап жата кетеді.
Көзі ілініп бара жатқанда, денесі мұздап, шымырлап оянып кетсе — білектей қара шұбар жылан үстімен жылжып, аузына тақай береді. Батыр шыдап жата береді: басы аузына келіп, құйрығы сыртта қалған кезде толғап-толғап жұтып жібереді.
«Қорықпасам, жыланды жеймін бе?» — дейді. «Менің жаным шын қорыққаным — сол еді».
Абылай хан: «Бәрекелді, батырым қатты қорыққан екен» — деп түйіндейді.