Банктің активі 100 мың долл
Қазіргі таңдағы ақша массасын реттеудің ерекшеліктері
Айналымдағы ақша массасын реттеудің тиімді құралдарының бірі — қайта қаржыландырудың пайыздық мөлшерлемесі. Бұл саясат арқылы Орталық банк коммерциялық банктерге несие береді. Әлемдік тәжірибеде коммерциялық банктер тұрғысынан есептік мөлшерлеме артық резервті ұстап тұру құны ретінде қарастырылады.
Сондықтан Ұлттық банк есептік мөлшерлемені төмендеткенде, коммерциялық банктердің қарыз алуы жеңілдейді. Алынған қарыздар есебінен банктердің несие беру мүмкіндігі артып, ақша ұсынысы ұлғаяды.
Керісінше, Ұлттық банк есептік мөлшерлемені көтерген жағдайда банктердің қарыз алуы тежеледі. Нәтижесінде несие ресурстары мен берілетін несиенің көлемі қысқарып, айналымдағы ақша массасы азаяды.
Валюталық интервенция және ақша нарығы (2001–2005)
2001–2005 жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ақша массасын реттеудің бір әдісі ретінде ақша нарығындағы валюталық интервенцияны белсенді қолданды. Мұнай мен металдың әлемдік бағасының өсуі Қазақстанға шетел валютасының мол ағынын әкеліп, ақша массасы мен оның құрылымына елеулі ықпал етті.
Осы жағдайларда Ұлттық банк айырбас бағамын интервенциялар арқылы жиі реттеп отырды: шетел валютасын сатып алу арқылы алтын-валюта резервін ұлғайтты. 2005 жылдың басында резерв көлемі 11,0 млрд АҚШ долларынан асты.
Неліктен интервенция қажет болды?
Валюта ұсынысының өсуі ішкі ақша нарығына қысым жасап, ақша массасының ұлғаюын жеделдетуі мүмкін. Интервенция айырбас бағамындағы күрт ауытқуларды жұмсартуға бағытталды.
Нәтижесі қандай болды?
Шетел валютасын сатып алу резервтердің өсуіне әкелді, ал ақша нарығында бағамның қысқа мерзімді теңселістерін бәсеңдетуге мүмкіндік берді.
Ақша-несие саясатының бағыты және айырбас бағамы
Инфляцияны тежеу және ақша базасы
Ұлттық банк пен Қазақстан Үкіметі ақша айналысын басқару мен реттеуде ақша-несие саясаты құралдарын үйлесімді қолданады. Ұлттық банктің ақша-несие саясаты инфляция деңгейінің төмен қарқынын ұстап тұруға бағытталып, бұл мақсатқа жету үшін ақша базасының деңгейін реттейді.
«Қалқып жүретін айырбас бағамы»
Орталық банк «қалқып жүретін айырбас бағамы» саясатын жалғастырады және валюта бағамының қалыптасуына негізінен қысқа мерзімді әрі спекулятивті тербелістерді жұмсарту мақсатында ғана ықпал етеді.
Аймақтық қаржылық интеграция және төлем жүйелері
Орталық банк ЕврАзЭС пен ТМД секілді интеграциялық бірлестіктер шеңберінде төлем жүйесін дамыту және өзге де қаржылық интеграция бағыттары бойынша жұмыстарын жалғастырады. Сонымен қатар Бірыңғай экономикалық кеңістікті қалыптастыру мақсатындағы мемлекеттік және ведомствоаралық топтардың жұмысына қатысуды көздейді.
Ақша массасы қалай өседі: коммерциялық банктер және банк мультипликаторы
Ақша массасының өсуі тек орталық банктің эмиссиялық қызметіне (жаңа ақша шығаруға) ғана байланысты емес. Ол коммерциялық банктердің несие беру белсенділігі арқылы да ұлғаяды: банк несие бергенде ақша массасы өседі, ал несие қайтарылғанда — азаяды.
Мысал: міндетті резерв нормасы 10%
Банкке 100 мың доллар депозит түсті делік. Орталық банктің нормативі бойынша міндетті резерв нормасы — 10%. Демек, банк 10 мың долларды резервте сақтап, қалған 90 мың долларды несие ретінде береді. Бұл 90 мың доллар айналымдағы ақша массасына қосылады.
Процесс мұнымен тоқтамайды: несие ретінде берілген ақша тауарлар мен қызметтерге жұмсалғаннан кейін, ол басқа тұлғалардың қолына өтіп, қайтадан банк жүйесіне депозит түрінде түсуі мүмкін. Екінші банк түскен салымның 10%-ын резервке бөліп, қалғанын несиеге береді — мысалы, 81 мың доллар. Осылайша ақша массасы 90 + 81 = 171 мың долларға ұлғаяды.
Қысқаша есеп
- Бастапқы депозит
- 100 000 $
- Резерв (10%)
- 10 000 $
- Бірінші несие
- 90 000 $
- Келесі кезеңдегі несие
- 81 000 $
- Аралық өсім
- 171 000 $
Келесі сатыларда несие беру осылайша жалғаса береді. Теориялық түрде алғашқы 100 мың доллар, міндетті резерв нормасы 10% болған жағдайда, банк депозиттерін шамамен 1 млн долларға дейін ұлғайта алады.
Ақша массасының осылайша еселеніп ұлғаюын банк мультипликаторы (m) сипаттайды.