Кеңес үкіметі өзінің алғашқы кездерінен бастап бұрынғы жеке иеліктердегі тарихи, құнды маңызы бар музейлерді, сәулет туындыларын мемлекет иелігіне алу, қорғау, оларды тіркеудің біртекті тәртібін жасады
Кеңес дәуірінің алғашқы жылдарындағы музей ісін ұйымдастыру
Кеңес өкіметі алғашқы кезеңнен бастап бұрынғы жеке иеліктердегі тарихи және көркемдік құндылығы бар музейлерді, сәулет нысандарын мемлекет иелігіне алу, қорғау және есепке алудың біріздендірілген тәртібін қалыптастыруға кірісті. 1917 жылдың қазанында музей ісі, көне ескерткіштер мен өнер туындыларын қорғау бағытында Бүкілресейлік коллегия құрылды. 1918 жылдың мамырында Халық ағарту комиссариаты құрамында ескерткіштерді қорғауға жетекшілік ететін музей бөлімі ашылды.
Қазақстандағы жағдай: соғыс, тапшылық және алғашқы құрылымдар
Қазақстанда музейлердің құрылуы мен дамуы өзіне тән күрделі жағдайда өтті. 1918–1920 жылдардағы азамат соғысы, саяси текетірес, аштық пен ауыр экономикалық ахуал музейлердің ашылуына да, олардың тұрақты жұмыс істеуіне де тікелей әсер етті. 1918 жылы Халық ағарту комитеті құрамында арнаулы музей ісі және ескерткіштерді қорғау бөлімі құрылып, жер-жерден көркем және тарихи құнды заттарды іздестіріп, маңызын анықтап, есепке алды әрі жаңа музейлердің ашылуына ықпал етті.
Негізгі қиындықтар
- азамат соғысы жағдайында жәдігер жинаудың қауіпі мен қиындығы;
- қаржыландырудың жеткіліксіздігі және маман тапшылығы;
- ескерткіштерді талан-таражға салу мен заңсыз қазбалардың кең таралуы.
Мемлекеттік музей қоры және заңнамалық негіз
1918 жылы музей ісін басқару жүйесінде ерекше бөлім — Мемлекеттік музей қоры құрылды. Ол музейлік маңызы бар жеке заттар мен коллекцияларды сақтау, инвентарлау және бөлумен айналысты. Сол жылы бірқатар маңызды декреттер қабылданды: 2 ақпандағы «Шіркеу және діни қауымдардағы ар-ождан бостандығы туралы» декрет шіркеу заттарын халық игілігі деп жариялады; «Ресей императорының заттарын конфискациялау туралы» декрет патша әулетінің мүлкін ұлттық меншікке өткізді; 19 қыркүйекте ерекше тарихи және көркем құндылықтарды шетелге шығаруға тыйым салынды.
Қалыптасқан іс-шаралар жүйесі
Есепке алу
бар музейлерді тіркеу, музейден тыс жеке коллекцияларды анықтау.
Ұлттандыру
құнды жеке жинақтарды, таңдаулы діни нысандарды алып, музейге айналдыру.
Қорғау
тарихи ғимараттарды зерттеп, өзгертуге тыйым салу; заңсыз қазбалармен күресу.
Ағарту
экспозицияларды жүйелеу, музейлерді мәдени-ағарту орталығына айналдыру.
Алаш зиялыларының рөлі және ресми тарихтағы үнсіздік
Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі мәдени-рухани бастамалардың көпшілігіне Алаш зиялылары елеулі ықпал етті. Алайда олардың тарихи еңбегі ұзақ уақыт бойы әдейі ескерусіз қалдырылды. Алаш көсемдерінің бірі Ахмет Байтұрсынұлы 1920–1921 жылдары Халық ағарту комиссары болып, тұңғыш мемлекеттік баспаны, Академиялық орталықты, Ғылыми комиссияны, Халыққа білім беру институтын ашуға ұйытқы болды. Бұл деректер ресми тарихта жеткілікті деңгейде көрсетілмеді.
Орталық және өңірлік музейлердің қалыптасуы (1920–1924)
1920 жылы Қырғыз (Қазақ) АССР-ін құру туралы декрет қабылданғаннан кейін музей жүйесін жаңа әкімшілік құрылымға бейімдеу басталды. 1920 жылғы 31 тамызда Қырғыз (Қазақ) Халық ағарту комиссариаты мен Орынбор губерниялық халық ағарту бөлімінің біріккен кеңесінде Орынбор Өлкелік музейін комиссариат қарамағына беру мәселесі қаралды.
1921 жылғы 7 ақпанда ҚАССР Халық ағарту комиссариаты «Көне ескерткіштерді қорғау туралы» бұйрық шығарып, жергілікті жерлерде ескерткіштерді қазуға және талан-таражға салуға тыйым салды. Бұл бағытты өлкетанушылар да қолдады: 1920-жылдары аудандық, аймақтық, облыстық өлкетану бюролары жанынан өнер, тұрмыс және көне ескерткіштерді қорғау комиссиялары құрылды.
Өлкетанушылардың атқарған жұмыстары
- жергілікті баспасөзде мақалалар жариялау, баяндамалар жасау;
- материалдық мәдениет көрмелерін ұйымдастыру;
- қоғам назарын тарих пен мәдени мұраға аудару.
1922 жылы Халық ағарту комиссариаты Орталық өлкетану музейі туралы қаулыны бекітті: музей қазақ халқының рухани өмірін бейнелейтін заттарды жинау, сақтау, көрсету және губерниялық музейлермен тығыз байланыста жұмыс істеу міндетін алды. 1922 жылғы 24 қаңтарда орталық және губерниялық музейлер туралы Ереже бекітіліп, музейлердің құқықтары мен міндеттері, өзара әрекеттесу тәртібі айқындалды.
Көшірулер, құрылымдану және кәсіби кадрлар (1924–1929)
1923–1924 жылдары Орталық өлкетану музейі есептерін Қазақстанды зерттеу қоғамының еңбектерінде жариялай бастады, бірақ қаржы тапшылығы мен мамандардың жетіспеуі сезілді. Осы кезеңде музейлер мәдени-ағарту және тәрбиелік рөлін күшейту мақсатында тақырыптық көрмелер ұйымдастырды.
1924 жылы Орта Азиядағы ұлттық-территориялық межелеуге байланысты Орынбордан Қазақстанға Орталық өлкетану музейін көшіруге дайындық басталды. Қордағы экспонаттардың үштен бір бөлігі Орынбор аймақтық музейінде қалдырылды. 1924 жылғы 12–17 маусымда Орынборда Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі өтіп, онда мұра жинау ісі арнайы қаралды. Мәжіліске Әлихан Бөкейхан төрағалық етіп, бағдарламаны бекіту, мамандарды топтастыру, мемлекеттік қаржы бөлу мәселелерін ұсынды.
1927 жылғы 2 наурыздағы қаулыға сәйкес Республика астанасы Қызылордадан Алматыға көшірілді, ал музей 1929 жылы жаңа астанаға ауыстырылды. Бұл үдерісте 1927 жылдан бастап музей директоры болған А.С. Махониннің еңбегі ерекше аталады. Тәжірибелі мамандар — А. Четыркина, П. Зарецкий, П. Рыжков, Г. Мотылев, И. Костиков және басқалар — Алматыға көшірілді. 1929 жылғы 13 шілдеде музей кеңесі Орталық өлкетану музейін «Қазақстанның орталық музейі» деп атау туралы шешім қабылдады.
Өлкетану қозғалысы, экспедициялар және жаңа серпін (1927–1931)
1926 жылы Мәскеуде музей қызметкерлерін қайта даярлау курстары ашылды. 1927 жылы Қазақстанда тоғыз өлкетану музейі жұмыс істеді: Семей (1883), Қостанай (1915), Орал, Петропавл, Көкшетау, Ақмола, Жетісу, Шымкент және Қазақстанның Орталық тарихи-өлкетану музейі. Қазақ халқының тарихы, этнографиясы мен мәдениетіне қатысты экспонаттар Орталық музейдің дербес қорына жинақталып, бөлу жұмыстары 1927 жылы аяқталды.
1929 жылы музейде жергілікті жануарлар мен өсімдіктер дүниесін бейнелейтін мол қор жинақталды: ғылыми қызметкерлер жануартану мен өсімдіктану бағытында 3 мыңға жуық экспонат әзірледі. 1930 жылы Қазақстан Орталық музейінің «Жаршысы» жарық көріп, республика ішіндегі және басқа республикалардағы музейлер арасындағы ғылыми байланыстарды нығайтты.
Маңызды тұжырым
1927 жылғы Үшінші Бүкілресейлік өлкетану конференциясында «музейсіз және музейлер торабынсыз өлкені тану мүмкін емес» деген қағида ерекше атап өтілді.
1930 жылы музей саны 10-ға жетсе, 1931 жылы 12-ге өсті. 1920–1930 жылдары музей ісімен айналысқан мамандар — А.А. Адрианов, М.Е. Массон, А.С. Махонин, Л.Ф. Семенова — музейдің мақсаттары мен зерттеулерін қамтыған еңбектерін жариялап отырды.
Қорғау комитеттері және идеологиялық шектеулер
1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басында халық шаруашылығын қайта құру, ауыл шаруашылығындағы өзгерістер музей жүйесіне ықпал етті. 1929 жылы көне ескерткіштерді, өнер туындыларын және табиғатты қорғаудың Қазақ комитеті (Қазкомпристарис) құрылып, 14 қазанда Халық ағарту комиссариаты коллегиясында, 5 қарашада Халық Комиссарлар Кеңесінде бекітілді. Комитет нұсқауында қорықтар ашу, ескерткіштер мен өнер туындыларын қорғау, есепке алу және тіркеу міндеттері белгіленді.
Осы кезеңде облыстық өлкетану музейлерінің қалыптасуы аяқталып, құрылым мен экспозиция ұстанымдарын біріздендіру қажеттілігі туды. Алайда сол уақыттың идеологиялық және саяси талаптары бұл міндеттерді шешуде елеулі қиындықтарға әкелді.
Өңірлік музейлер: қысқаша панорама
Қазақстандағы өңірлік музейлер өлкені зерттеу жұмыстарының тірек нүктесіне айналды. Олардың әрқайсысы жергілікті ерекшелікке сүйеніп, қор жинақтау, экспозиция жасау және ғылыми-ағарту қызметін қатар дамытты.
Семей музейі
1883 жылы құрылған Семей музейі 1920-жылдары жергілікті өлкетану музейі ретінде дамып, республикадан тыс жерлерге де танылды. Оның экспозициясымен С.Ф. Ольденбург, В.В. Вернадский, А.Е. Ферсман, В.В. Сапожников сынды ғалымдар танысқан. 1921 жылдан музей меңгерушісі қызметін А.А. Баландин, А.Н. Белослюдов, И.В. Власов, Г.А. Корнилов атқарды, ал 1925 жылдан А.А. Адрианов басқарды.
Көкшетау өлкетану музейі
1920 жылы наурызда халық ағарту бөлімі Көкшетауда өлкетану музейін құрды. Экспозиция негізін көне қару-жарақтар мен шығыс мәдениетін бейнелейтін құнды жәдігерлер құрады. Азамат соғысы кезеңінде жеңіліс тапқан атамандар мен жергілікті байлардан тәркіленген заттар қордың қалыптасуына ықпал етті. 1920–1928 жылдары И.П. Хохлов, 1928 жылдан А.П. Леонтский музейді басқарды.
Петропавл музейі
1921 жылғы шілдеде Петропавлда губерниялық өлкені зерттеу қоғамы мүшелерінің (К.А. Александров, И.Г. Чернядьев, И.Г. Лобов) бастамасымен музей ашылды. 1923–1927 жылдары директор И.П. Дьячков болды. 1928 жылы музейде 6 бөлім және 2000 экспонат тіркелді.
Жетісу өлкетану музейі
Орыс географиялық қоғамының Жетісу бөлімінің жұмысына В.Е. Недзвецкий белсенді қатысып, негізгі жинақтаушылардың бірі болды. 1918 жылға дейін музей меңгерушісі ретінде қалыптасуына үлес қосты. 1922 жылы В.Д. Городецкий басқаруға келіп, қорды толықтыру мен ғылыми-зерттеу деңгейін көтеруге еңбек сіңірді. 1925 жылы В.Н. Дублицкий кезеңінде жастар кеңінен тартылып, өлкетанулық жұмыс жанданды.
Сырдария (Шымкент) губерниялық өлкетану музейі және экспедициялар
Сырдария аймақтық музейі 1921 жылы жергілікті педагогикалық лаборатория жанында қалыптасты. Орта Азияның музей ісі мен көне ескерткіштерді қорғау комитетінің (Средазкомстарис) бастамасымен 1925 жылғы 5 шілдеде Шымкентте Сырдария губерниялық өлкетану музейі ашылды. Ұйымдастырушылар қатарында М.Е. Массон, Т.А. Шпота, В.П. Тризна, И.К. Шпота болды.
1926–1928 жылдары музей экспозициясын кеңейту, қорды толықтыру, өлкені зерттеу және табиғатты қорғау мақсатында зоогеографиялық, зоологиялық, археологиялық бағыттағы экспедициялар ұйымдастырылды. 1928–1929 жылдары жалғасқан экспедициялар қазақ қолөнері, аңшылық кәсіп, рухани мәдениетке қатысты бұйымдарды жинап, қорды ыдыстармен, музыкалық аспаптармен және басқа да құнды заттармен байытты. Сонымен қатар Сайрам, Сығанақ және өзге де ескерткіштер фотоға түсіріліп, есепке алынды.
Экспозиция (1929)
3 бөлім, 9 бөлімше
Экспонат саны (1929)
1686 экспонат
Қордың өсуі (1930)
+471 экспонат
1928 жылы М.Е. Массон Қожа Ахмет Ясауи кесенесін зерттеп, археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Зерттеу нәтижесі 1930 жылы Ташкентте «Мавзолей Ходжи Ахмеда Ясеви» атты монография болып 2000 дана таралыммен шықты. Музей қызметкерлері құнды ескерткіштерді қорғау, ғылыми сипаттау және жүйелеу бағытында тұрақты жұмыс жүргізді.
1930-жылдар: жүйелеу, есепке алу және музейдің қоғамдық миссиясы
1930-жылдары музейлер құру, табиғатты, тарих пен мәдениет ескерткіштерін сақтау, өлкетануды дамыту жұмыстарына Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдістемелік кеңес жетекшілік етті. Сол кезеңдегі музейлерге жіберілген циркулярлар музейлер арасында жүйелі байланыс пен толық үйлесімнің жеткіліксіздігін, сондай-ақ көне өнер туындылары, тарихи және табиғи ескерткіштердің толық анықталып, есепке алынбағанын көрсетті.
Қазақстанның Орталық тарихи-өлкетану музейі қорын Орынбор және Жетісу облыстық музейлерінің материалдарымен толықтырды. Экспозиция төрт бөлімнен тұрды: Қазақстан тарихы мен табиғаты, ғылыми-ағарту бағыты және қор бөлімі. Қорда көне дәуірден 1930-жылдардың басына дейінгі кезеңді бейнелейтін құжаттар мен жәдігерлер, соның ішінде көлемді этнографиялық коллекция жинақталды. 1930 жылғы сәуірде өткен Бірінші Бүкілқазақстандық ғылыми-өлкетану съезіне қатысушыларға музей өз қорындағы таңдаулы жәдігерлерін ұсынды.
Қорытынды
1920–1930-жылдары Қазақстандағы тарихи-өлкетану музейлері ғылым мен мәдениеттің маңызды ошағына айналды. Олар тарихи ескерткіштерді анықтау, есепке алу, тіркеу, сақтау және қорғау жұмыстарын жүйелі түрде жүргізіп, қоғамның тарихи жады мен мәдени мұраға деген жауапкершілігін күшейтті.