Мұнай қышқылдары
Мұнай құрамындағы тұздар және қоспалар
Әдетте жер қойнауынан өндірілген мұнайдың құрамында серіктес газдар, қабат (жер қыртысы) сулары, минералды тұздар және әртүрлі механикалық қоспалар (құм, топырақ және т.б.) болады. Мұнай өңдеу зауыттарында мұнайды дайындау және өңдеу үрдістері МЕСТ 9965—76 талаптарына сәйкес жүргізіледі.
Су мен хлоридтерге қарай мұнайды жіктеу
Шикі мұнайды құрамындағы су мен хлоридтер мөлшеріне байланысты шартты түрде үш топқа бөледі:
Тұз: 100 мг/л
Тұз: 300 мг/л
Тұз: 1800 мг/л
Неліктен бұл маңызды?
- Мұнайдағы су тотығуға бейімділікті арттырады.
- Технологиялық құрал-жабдықтарда коррозия туғызады.
- Тұрақты су–мұнай эмульсиясының түзілуін күшейтеді.
Неліктен алдын ала даярлау жүргізіледі?
Мұнайды өндіру және тасымалдау кезінде 100 °C-қа дейін қайнайтын жеңіл фракциялар (метан, этан, пропан және т.б., бензин фракциясымен бірге) белгілі бір шығынға ұшырайды. Орташа есеппен бұл шығын фракция көлемінің шамамен 5%-ын құрауы мүмкін. Сондықтан мұнайды тасымалдау және өңдеуге жібермес бұрын оны алдын ала өңдеу (даярлау) жұмыстары атқарылады.
Өндірілетін мұнайға ілеспе компоненттер (шамамен)
Кейбір ұзақ уақыт жұмыс істеп жатқан ұңғымаларда қабаттардың аса сулануы нәтижесінде су мөлшері 90%-ке дейін жетуі мүмкін. Ал өңдеуге жіберілетін мұнай үшін су үлесі әдетте 0,3%-тен төмен болуы тиіс.
Тұздардың зиянды әсері
Тұзсыздандыру әдістерін қарастырмас бұрын, тұздардың пайда болу себептерін және олардың мұнайды өңдеу, тасымалдау әрі қолдану кезінде тигізетін зиянды әсерін түсіну маңызды. Ең алдымен, мұнай құрамындағы су мен хлоридтер аппараттардың коррозиясын жеделдетіп, эмульсиялардың тұрақтылығын арттырады және технологиялық режимдерді күрделендіреді.
Мұнайдағы оттекті қосылыстар
Мұнайдағы оттегінің мөлшері әдетте көп емес: 0,1–2%. Мұнайда оттекті қосылыстар ретінде негізінен мұнай қышқылдары мен фенолдар кездеседі. Оттегінің едәуір бөлігі құрамында C, H, O элементтерімен қатар N және S болатын шайырлы заттар құрамында шоғырланады.
Мұнай қышқылдары
Мұнай қышқылдары көбіне мұнайдың орта фракцияларында (шамамен 250 °C температурада қайнайтын бөліктерде) бірнеше пайыз мөлшерде болады. Олар алифатты және нафтен қышқылдарына негізделген органикалық қышқылдар қоспасы ретінде сипатталады.
Құрылымдық түрлері
- Алифатты (май) қышқылдар — түзу тізбекті немесе изоқұрылымды.
- Ароматты қышқылдар — бензол және полициклды арендер туындылары.
Мұнайдан бөлініп алынған шикі мұнай қышқылдары әдетте иісі жағымсыз, қою түсті, майлы сұйықтықтар болады.
Мұнайдағы күкірт және оны азайту
Мұнайдағы күкірттің мөлшері көбіне 0,05–3% аралығында болады, бірақ күкірт мөлшері жоғары мұнайлар да кездеседі. Күкірт мұнайда жай зат ретінде, күкіртсутек түрінде, сондай-ақ органикалық және шайырлы қосылыстар құрамында ұшырасады. Жай күкірт мұнайда еріген күйде болуы мүмкін. Мұнайды қыздыру (айдау) барысында күкіртті қосылыстар әртүрлі реакцияларға түсіп, технологиялық қиындықтар туындатуы ықтимал.
Гидротазалау
Қазіргі кезде мұнайдың керосин және май фракцияларынан тұздарды және кейбір зиянды қоспаларды бөліп алу күрделі міндеттердің бірі. Өндірісте қоспаларды азайту мақсатында гидротазалау үрдісі жиі қолданылады: 300–450 °C температурада және 1,7–7 МПа қысымда жүргізіледі. Нәтижесінде күкіртті қосылыстар көбіне күкіртсутекке дейін тотықсызданып, кейін газдармен бірге салыстырмалы түрде оңай бөлінеді.