Банк шоттары
Ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасы
Қаржы нарығы күрделенген сайын ақша қаражаттарын тиімді басқарудың маңызы арта түседі. Қатаң бәсекелестік жағдайында өндірістік жаңалықтарды енгізу және шаруашылық процестерін әрі қарай дамыту үшін кәсіпорынның жеткілікті ақша қаражаттары болуы қажет. Ақша қаражаттары мен олардың эквиваленттерін дұрыс ашып көрсету және жіктеу кәсіпорынның өтімділік деңгейін дәл бағалауға мүмкіндік береді.
Негізгі ұғымдар мен анықтамалар
- Ақша қаражаттары
- Бухгалтерлік есептің №4 стандартына сәйкес — кассадағы және банктегі шоттардағы нақты ақшалар.
- Ақшалай қаражаттар (IAS №7 ұстанымы)
- Нақты ақша және талап етілгенге дейінгі салымдар, сондай-ақ олардың эквиваленттері.
- Ақша қаражаттарының эквиваленттері
- Белгілі бір сомадағы ақшаға оңай айналатын, құндылықтың өзгеру қаупі төмен, қысқа мерзімді әрі өтімділігі жоғары салымдар.
- Ақша легі және таза ақша легі
- Ақша легі — келіп түсу мен шығу; таза ақша легі — есеп беру кезеңіндегі түсімдер мен төлемдердің айырмасы (оң немесе теріс болуы мүмкін).
Қызмет түрлері және ақша қозғалысының арналары
Ақша қаражаттарының келіп түсуі мен шығуы кәсіпорын қызметінің үш негізгі бағыты арқылы жүзеге асады: операциялық, инвестициялық және қаржылық қызмет. Бұл жіктеу халықаралық тәжірибеге, соның ішінде халықаралық стандарттарға сүйенеді.
Операциялық қызмет
Субъектінің табыс табуға бағытталған негізгі қызметі және инвестициялық/қаржылық қызметке жатпайтын өзге операциялары.
Инвестициялық қызмет
Ұзақ мерзімді активтерді сатып алу/сату және өтелінетін несиелерді беру/алу сияқты операциялар.
Қаржылық қызмет
Меншікті капитал мен қарыз қаражаттарының құрамы мен мөлшерін өзгертетін операциялар.
Операциялық қызмет бойынша ақша легі
Операциялық қызмет бойынша ақша легі, әдетте, ұйымның таза табысын қалыптастыратын шаруашылық операциялардың нәтижесінде пайда болады. Инвестициялық не қаржылық қызметке жатқызу мүмкін болмаған жағдайда, операциялық қызметке жатқызу қағидаты қолданылады.
Негізгі түсімдер мен төлемдер құрамы
Төмендегі тармақтар кәсіпорынның күнделікті ақша қозғалысын сипаттайды.
Түсімдер
- Өнім, тауар өткізу, жұмыс орындау және қызмет көрсетуден түсетін түсімдер, сондай-ақ сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің аванстары.
- Жалға беруден түсетін кірістер.
- Басқа да түсімдер: жабдықтаушылардан, бюджеттен, есеп беруші тұлғалардан қайтарымдар, сақтандыру төлемдері, комиссиялар, сот шешімімен түскен сомалар және т.б.
Төлемдер
- Жабдықтаушылар мен басқа контрагенттерге ақшалай төлемдер.
- Қызметкерлерге еңбекақы және өзге де төлемдер.
- Бюджеттік емес қорларға аударымдар.
- Инвестициялық немесе қаржылық қызметке жатпайтын салықтар мен алымдар бойынша бюджетпен есеп айырысу.
- Қысқа мерзімді қаржы салымдары және қысқа мерзімді несиелер бойынша сыйақылар.
- Басқа төлемдер: сақтандыру аударымдары, есеп беруші тұлғаларға қаражат беру және т.б.
Инвестициялық қызмет бойынша ақша легі
- Негізгі құралдарды, материалдық емес активтерді және басқа айналымнан тыс активтерді сатудан түскен қаражат.
- Басқа ұйымдардың үлестік және борыштық бағалы қағаздарын сатудан түскен түсімдер.
- Бір жылдан жоғары мерзімге берілген қарыздардың қайтарылуы.
- Қарапайым серіктестік мәмілелері бойынша қаражаттардың қайтарылуы және өзге ұқсас түсімдер.
- Басқа ұйымдардың капиталына қатысудан алынған дивидендтер.
- Айналымнан тыс активтерді сатып алуға жұмсалған қаражат (негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің құнын өсіруге салынған салымдарды қоса).
- Ұзақ мерзімді қаржы салымдары.
Ескерту
Негізгі құралдарды пайдалануға қатысты кейбір шығындар есеп беру кезеңінде ғана емес, өткен кезеңдерде жүргізілген құрылыс шығындарын да қамтуы мүмкін. Мұндай шығындар өткен кезеңдерде жүзеге асқандықтан, таза ақша легін есептегенде инвестициялық қызмет бойынша ақша легінен шегерілуі тиіс.
Қаржылық қызмет бойынша ақша легі
Қаржылық қызмет аясында меншікті капиталдағы өзгерістер акция эмиссиясынан түскен қаражатпен және эмиссиялық табыспен байланысты болуы мүмкін. Ал табыс немесе зиян нәтижесіндегі меншікті капиталдағы өзгерістер мұнда қарастырылмайды, өйткені ол қаржылық нәтижеге жатады және операциялық қызметте көрініс табады.
- Акциялар мен басқа үлестік құралдарды шығарудан, сондай-ақ меншік иелерінің қосымша салымдарынан түскен түсімдер.
- Облигациялар мен займдар шығарудан, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді несиелерден түскен қаражат.
- Мақсатты қаржыландыру және түсімдер.
- Алынған несиелер мен займдар бойынша негізгі қарызды өтеуге аударымдар.
- Меншікті акцияларды сатып алуға бағытталған қаражаттар.
Ақша қаражаттарын сақтау және банк шоттары
Шаруашылық субъектісінің нақты ақша қаражаттары, әдетте, кассадағы ақшадан, есеп айырысу және валюталық шоттардағы, сондай-ақ банкте ашылған арнайы шоттардағы қаражаттан тұрады. Көп жағдайда ұйымдар ақша қаражаттарын банк мекемелеріндегі тиісті шоттарда сақтайды және міндеттемелер бойынша төлемдерді негізінен қолма-қолсыз түрде жүзеге асырады. Қажет болған кезде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің нормативтік құжаттарымен белгіленген шекте қолма-қол есеп айырысуға жол беріледі.
Қолма-қолсыз есеп айырысудың міндеттілігі туралы қағида
Егер заңды тұлғалар арасындағы төлем сомасы айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) белгіленген шегінен асып кетсе, есеп айырысу тек қолма-қолсыз тәртіпте жүргізіледі. Бұл талап әрбір мәміле (контракт, келісімшарт) бойынша қолданылады: егер контракт сомасы лимиттен асса, төлемдер қолма-қолсыз орындалуы тиіс, тіпті міндеттеме ішінара орындалса да.
Банк шоты: мәні және түрлері
Банк шоты — банк пен клиент арасындағы келісімшарттық қатынастарды көрсететін есеп жүргізу тәсілі. Шоттар теңгемен де, шетел валютасымен де ашылады және, әдетте, ағымдағы, жинақ және корреспонденттік болып бөлінеді.
Корреспонденттік шот
Банктер мен ұйымдардың белгілі бір операция түрлерін жүзеге асыруына арналған шот.
Ағымдағы (есеп айырысу) шот
Заңды және жеке тұлғаларға, сондай-ақ заңды тұлғаның оқшауланған бөлімшелеріне ашылатын негізгі шот.
Жинақ шоты
Қаражат жинақтауға және сақтау мақсаттарына жиі қолданылатын шот түрі.
Арнайы шоттар
Аккредитивтер, чек (аванстық) кітапшалары бойынша шоттар және басқа да арнайы шоттар қаражатты оқшаулап сақтау және тиісті операцияларды жүргізу үшін ашылады.
Қазақстанда төлем жасау және аудару әдістері
Қазақстан Республикасының аумағында ақшаны төлеу мен аудару әртүрлі әдістер арқылы жүзеге асырылады. Тәжірибеде кең тараған тәсілдер төмендегідей.
Төлем және аудару әдістері
- Қолма-қол ақшамен аудару және төлем тапсырмасын ұсыну.
- Чектерді беру.
- Вексельдерді (немесе индоссамент арқылы) беру.
- Төлем карточкаларын пайдалану, тікелей дебеттеу арқылы аудару.
- Төлем-талап тапсырмаларын ұсыну.
- Инкассалық жарлықтарды ұсыну.
- Заң актілерімен белгіленген өзге де тәсілдер.
Қолма-қолсыз есеп айырысудың негізгі нысандары
- Төлем тапсырмасы.
- Чек.
- Вексель.
- Төлем-талап тапсырмасы.
- Кеден және салық органдарының инкассалық жарлықтары.
Келісімшарт еркіндігі қағидасы
Төлеуші мен алушы есеп айырысу нысандарын келісімшарт негізінде анықтайды. Сондай-ақ тараптар өзара талаптар мен міндеттемелерді есепке жатқыза (зачет) алады.
Төлем тапсырмасы: мәні, қолданылуы және рәсімдеу тәртібі
Төлем тапсырмасы — онда көрсетілген соманы бенефициардың пайдасына аудару туралы, ақша жіберушіге қызмет көрсететін банктің банк-алушыға беретін тапсырмасы. Ол тауарлы-материалдық құндылықтар, жұмыстар мен қызметтер үшін есеп айырысу кезінде, сондай-ақ алдын ала төлем және аванс жасау жағдайларында кеңінен қолданылады.
Ұсыну және жарамдылық мерзімі
- Төлем тапсырмасы банкке белгіленген нысанда ұсынылады.
- Жазылған күнінен бастап 10 күн бойы күшінде болады (жазылған күні есептелмейді).
- Шотта қаражат болған жағдайда ғана орындауға қабылданады.
- Құжат электрондық немесе қағаз түрінде ұсынылуы мүмкін; даналар санын банк айқындайды.
Рәсімдеудің маңызды талаптары
- Қажет болған жағдайда шот-фактуралар және төлем мақсатын растайтын құжаттар қоса ұсынылады.
- Кез келген түзету енгізуге рұқсат етілмейді.
- Төлемдер жедел, мерзімінен бұрын немесе мерзімі кейінге қалдырылған болуы мүмкін.
Төлем тапсырмасының негізгі реквизиттері
Нөмірі және жазылған күні
Құжатты бірегейлендіру және мерзімін есептеу үшін.
ИИК/ЖТК және шот нөмірлері
Жіберуші мен бенефициардың банк шоттарын нақты көрсету.
Бенефициар және банк-алушы
Қаражат алушы және аударымды қабылдайтын банк деректері.
БК/ЖК кодтары
Резиденттік белгісі және экономика секторы туралы ақпарат.
МФО (ФАК) және төлем арналымы
Филиаларалық айналым коды және төлем тағайындауының коды.
Валюталау күні
Қаражаттың алушы шотына нақты түсу күні.
Жедел төлемнің кең тараған нұсқалары
- Аванстық төлем: тауар тиелгенге дейін.
- Тауар тиелгеннен кейін: шоттарды тікелей акцептеу арқылы.
- Ірі мәмілелерде ішінара төлемдер.
Мерзімінен бұрын немесе мерзімі кейінге қалдырылған төлемдер тараптардың қаржылық жағдайына зиян келтірмейтіндей етіп, шарттық қатынастар шеңберінде келісіліп жасалуы тиіс.
Жеке тұлғаларға аударымдар және тізімдер
Субъектілер жекелеген азаматтардың атына өз қаражатын (зейнетақы, алимент, жалақы, іссапар шығыстары, авторлық қаламақы және т.б.) аудара алады. Мұндай жағдайда аударым алушының аты-жөні, деректемелері, қажет болса шот нөмірі және банк атауы көрсетіледі. Қоса берілетін тізімде кімге және қандай мақсатпен ақша жіберілетіні нақтыланады.
Кәсіпорындағы кассалық қолма-қол ақша
Кәсіпорынның күнделікті ағымдағы қызметінде қолма-қол ақша қажет болатын жағдайлар кездеседі. Сондықтан ұйым қолма-қол ақшаны кассада сақтап, белгіленген тәртіпке сай қажетті бағыттарға жұмсап отырады.