Балалы үйрек көлден кетпес, Баласы жас елден кетпес
Бала туралы халық даналығы
Төмендегі нақылдар мен мақал-мәтелдер қазақ дүниетанымындағы бала, тәрбие, ата-ана жауапкершілігі және ұрпақ жалғастығы жайлы ойды жинақтайды. Әр сөйлем — қысқа болса да, мағынасы терең өмірлік бағдар.
Ұрпақ жалғастығы және отбасы берекесі
«Бала әкеден не кете туады, не жете туады, не өте туады.»
«Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар.»
«Ұл туғанда күн туады.»
«Бала — көңілдің гүлі, көздің нұры.»
«Баланың өскен бесігі — кең дүниенің есігі.»
«Балалы үйрек көлден кетпес, баласы жас елден кетпес.»
«Жалғыз түйе — бақырауық, жалғыз бала — жылауық.»
Ата-ана, ар мен тәрбие
«Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.»
Ұрпақ — тамырдан нәр алып өсетін жалғастық.
«Ата — асқар тау, ана — бауырындағы бұлақ, бала — жағасындағы құрақ.»
«Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал.»
«Бала тілі — бал.»
«Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.»
Әдеп — тәрбиенің көрінісі, ар — адамдықтың тірегі.
«Баланың сөзі — батпандай.»
«Алты жасар бала алыстан келгенде, алпыстағы ақсақал сәлем береді.»
Үлкен-кішіге құрмет — елдік мінездің өлшемі.
Жақсы бала мен жаман баланың салмағы
«Жақсы бала — сүйік, жаман бала — күйік.»
«Бала — баланың ісі шала.»
«Жақсы бала әкесінің басын төрге сүйрейді, жаман бала әкесінің төрдегі басын есікке сүйрейді.»
«Атадан жақсы ұл туса, қар үстінде от жанады.»
«Атадан жаман ұл туса, ат үстінде ит қабады.»
«Кісі болар баланы кісесінен таниды.»
«Бұқа болар бұзау — біттейінен белгілі. Батыр болар бала — тіттейінен белгілі.»
Тәрбиенің кезеңдері: мейірім, талап, серіктестік
«Балаңды бес жасқа дейін хандай көтер, он бес жасқа дейін құлдай жұмса, он бестен кейін онымен досыңдай ақылдас.»
«Балалық шақ — патшаның тағы.»
«Ойнақтаған бала от басады.»
«Баланы — жастан, әйелді — бастан.»
Әдет те, мінез де ерте қалыптасады деген ойды меңзейді.
Қоғам, мінез және елдің келешегі
«Адам болар бала қонаққа үйір.»
«Өсер елдің баласы бірін-бірі батыр дейді.»
«Өшер елдің баласы бірін-бірі қатын дейді.»
«Өсер елдің баласы қозысын күтіп, қой қылады.»
«Өспес елдің баласы қозысын сойып, той қылады.»
«Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды.»
Өмір ишарасы: себеп, салдар, мінез белгісі
«Жылайын деген баланың көзі үш күн бұрын қышиды.»
«Өлер бала көрге қарай жүгіреді.»
«Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.»
«Қонағын жақтырмаған — баласын ұрады.»
«Басқа келген бақты кесірлі бала қашырады.»
Ұрпақ, үлгі және адамдық өлшем
«Өзіңнен тумай — ұл болмас, сатып алмай — құл болмас.»
«Ұлың өссе, үлгілімен ауыл бол.»
«Өз ұлың өзекке тепсең де, кетпес.»
«Әкесі құрдастың — баласы құрдас.»
«Анасын сүйгеннің — баласын сүй.»
«Артында баласы қалса — көзі қалды де.»
«Артында сөзі қалса — өзі қалды де.»
«Жалғыз баласы бардың — шығар-шықпас жаны бар. Екі баласы бардың — өкпе-бауыр, жалы бар. Үш баласы бардың — бұқарада пұлы бар.»
«Арғымақ аттың баласы аз оттап, көп жусайды. Асыл ердің баласы аз сөйлеп, көп тыңдайды.»
Түйін
Бұл нақылдар баланы тек отбасының қуанышы емес, жауапкершілігі мол аманат ретінде тануға шақырады: мейіріммен өсіріп, әдепке баулып, есейгенде ақылдасар серік көру — ұлт тәрбиесінің өзегі.