Шаруа қожалықтардың ерекшеліктері
Агроөнеркәсіп экономикасының ерекшеліктері
Адамзат техника мен өндірісте қаншалықты зор прогреске жетсе де, өмірдің табиғатқа тәуелді екенін ұмытпау керек. Табиғат адамға аса мол әрі сан алуан ресурстар береді. Ең бастысы — адамның азық-түлігі. Азық-түлік табиғаттың негізгі ресурсы саналатын жер арқылы өндіріледі. Шын мәнінде, жерсіз адам өмір сүре алмайды.
Саланың экономикалық тұрғыдан негізгі ерекшеліктері
1) Табиғи жағдайға тәуелділік
Ауыл шаруашылығы өндірісі толықтай табиғат пен ауа райына байланысты. Бір жылдың жағдайы екінші жылға ұқсамауы мүмкін, сондықтан нәтижелер құбылмалы болады.
2) Маусымдылық және өндіріс пен тұтынудың сәйкессіздігі
Шаруашылықты жүргізу маусымдық әрі біркелкі емес. Ал тұтыну, керісінше, жыл бойы тұрақты жүреді.
3) Өндірістің шашыраңқы орналасуы
Көптеген өндіріс орындары бір жерде шоғырланбайды, кең аумаққа тарай орналасады. Оларды бір жерге жинақтау көбіне тиімсіз.
4) Еңбек пен тұрмыс ырғағына әсері
Ауыл шаруашылығы жұмысы еңбеккерлердің өмір сүруі мен еңбек тәртібіне тікелей ықпал етеді: кей кездері жұмыс уақытымен санаспай еңбек етуді талап етеді.
5) Сұраным икемділігінің төмендігі және баға әсерінің екіжақтылығы
Бұл салада сұранымның икемділігі төмен. Мұның экономикаға екі түрлі салдары болуы мүмкін:
- Баға өскенде ауыл шаруашылығы өнімдерін тұтыну айтарлықтай азаймайды, ал өндіріс шығындарындағы инерция күшеюі ықтимал. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы өзі тұтынатын өнеркәсіп өнімдерінің (трактор, машина, комбайн, жанар-жағармай, қосалқы бөлшектер және т.б.) қымбаттауы байқалады.
- Баға төмендегенде өткізу көлемін арттырудың өзі фермер табысын едәуір өсіре бермеуі мүмкін, өйткені қосымша табыс көбіне өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға жұмсалады.
Осы факторлардың жиынтығы агроөнеркәсіптің жалпы экономикалық прогресте ерекше орын алатынын және әлеуметтік шиеленіс тәуекелі бар екенін көрсетеді.
Дүниежүзілік тәжірибе және отбасылық шаруашылықтың рөлі
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, техника деңгейі қандай болса да, агроөнеркәсіпте өнімді арттырудың тиімді тетіктерінің бірі — отбасылық (жанұялық) шаруашылық формасы.
Шаруа қожалығы бір жағынан ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырудың жаңарған түрі ретінде көрінсе, екінші жағынан кеңшарлар мен ұжымшарларға дейінгі дәстүрлі формалардың жалғасы ретінде де қарастырылады. Агроөнеркәсіп экономикасында шаруа қожалықтары, кооперативтер секілді үлгілер ұзақ уақыт бойы өмір сүріп келеді: 1917 жылғы Қазан төңкерісінен бастап кейінгі ірі өзгерістерге дейін де халықты өніммен қамтамасыз етуге қызмет еткен.
А.В. Чаянов көзқарасы
Орыстың көрнекті ауыл шаруашылығы экономисі Александр Васильевич Чаянов кеңшардағы мердігерлік әдістердің, соның ішінде жеке және отбасылық мердігерліктің, кооперативтердің және шаруа қожалығы секілді формалардың өмір сүріп, халыққа қызмет көрсете алатынын атап өткен. Бұл тұжырымның дұрыстығын қазіргі әлемдік ауыл шаруашылығы тәжірибесі де дәлелдейді.
Елдер тәжірибесінен мысалдар
Қытай Халық Республикасы (ҚХР)
ҚХР-да тұрғындардың шамамен 80%-ға дейіні ауылдық жерлерде тұрады. Ерекшелігі — ауыл шаруашылығы өндірісінің едәуір бөлігі дәстүрлі ұжымшарлар мен кеңшарлардан гөрі, отбасылық, жалгерлік және кооперативтік тәсілдер арқылы ұйымдастырылады. Айдалатын жердің басым бөлігі (мәтіндегі дерек бойынша 90%-ға дейін) осы әдістермен игеріледі.
Жерді келісімшартпен 50 жылға дейін жалға алып, әртүрлі өнім өндіреді. Өндірілген өнімнің белгілі бір бөлігі төлемдер мен міндеттемелерге, ал қалған бөлігі нарықтық бағамен сатуға бағытталады.
АҚШ
АҚШ-та фермерлік шаруашылықтар көптеген штаттарда өндірілген ауыл шаруашылығы өнімінің елеулі үлесін береді (мәтіндегі дерек бойынша шамамен 60%). Сонымен қатар туыстық негізде бірлесіп жұмыс істейтін серіктестік фермалардың да үлесі бар (мәтіндегі дерек бойынша қосымша 16%).
Негізгі қорытынды
Әлем тәжірибесі көрсеткендей, экономикалық мүддесінен айырылған және жерден қол үзген шаруа елді толық қамтамасыз ете алмайды. Ауыл шаруашылығына қанша қаржы салынса да, егер ынталандыру мен меншікке қатысты айқындық болмаса, ол қаржы тиімді нәтиже бермей, саланың дамуын тежейді.
Нарықтық қатынастар жағдайындағы ұйымдық формалар
Нарықтық қатынастарға өткен елдерде агроөнеркәсіп саласында фермерлер, шаруа қожалықтары, кооперативтер, жалгерлер, акционерлік қоғамдар және басқа да құрылымдар қатар жұмыс істейді. Төменде шаруа қожалығы ұғымына қысқаша тоқталайық.
Шаруа қожалығы: анықтама
Шаруа қожалығы фермерлікке ұқсас болғанымен, тарихи тұрғыда бізде бұрыннан қалыптасқан, өнім өндіріп келген шағын құрылымдардың бірі. Жалпы алғанда, шаруа қожалығы — өз еңбегімен жұмыс істейтін, өнім өндіретін, өзін-өзі қаржыландыратын, заңды әрі дербес шаруашылық.
Қызметті жанұялық негізде жүргізу
Қожалық қызметі, негізінен, жанұя мүшелерінің еңбегі арқылы ұйымдастырылады.
Жерге құқық және заңды мәртебе
Жер мемлекеттік актімен бекітілгеннен кейін қожалық заңды негізде оны иеленіп, пайдалана алады. Қожалық өз атынан шарт жасасып, жергілікті органдармен қатынас орнатады; мөрі, банктік шоты, кіріс-шығыс балансы болады.
Өнім мен мүлікке меншік құқығы
Қожалық өндірген өнімге, құрал-жабдыққа және тапқан табысқа заңды түрде ие болады; мүлік тиісті тәртіппен рәсімделеді.
Өндірістік дербестік
Мамандануына қарай нені өндіретінін, қалай өндіретінін, қандай технология қолданатынын, өнімді қайда және кімге сататынын қожалықтың өзі шешеді. Ішкі шаруасына сырттан әкімшілік түрде араласуға жол берілмейді.
Экономикалық байланыстар
Қожалық мемлекеттік ұйымдармен, кооперативтермен және өзге шаруашылықтармен қолма-қол ақшамен, аударым арқылы да есеп айырысып, өндірістік қатынас жасай алады.
Тауарлылық деңгейі
Өндірілген өнімнің едәуір бөлігі (мәтіндегі дерек бойынша 70–80%) сатуға бағытталады. Бұл қожалықтың нарыққа бейімділігі мен тауарлылығының жоғары екенін білдіреді.
Негізгі мақсат
Шаруа қожалығының басты мақсаты — жанұя мүшелерін азық-түлікпен қамтамасыз ету және өндірген өнімді сату арқылы пайда табу.
Құқықтық негіз
1998 жылғы 31 наурызда Қазақстан Республикасының «Шаруа қожалығы туралы» заңы қабылданды. Бұл заң Қазақстанда шаруа қожалықтарын құрудың және олардың қызмет етуінің құқықтық, ұйымдық және экономикалық негіздерін айқындайды.
Келесі тақырып: ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығы
Агроөнеркәсіп экономикасын қарастырғанда ауыл шаруашылығы өнімдері нарығын да назардан тыс қалдыруға болмайды. Бұл мәселені келесі бөлімде жеке талқылауға болады.