Мұхаммед пайғамбар өлген соң қауым басшысы болып Мұхаммед пайғамбардың әрі жақын досы, әрі қайын атасы Әбу - бәкір (632 - 634) жарияланды
Әбу Бәкірдің билікке келуі және «Ар-Рида» кезеңінің мәні
632 жылы Мұхаммед пайғамбар қайтыс болғаннан кейін қауым басшысы болып оның жақын досы әрі қайын атасы Әбу Бәкір (632–634) жарияланды. Ол «халиф» («орынбасар») атағын алды. Бұл кезең өте мазасыз болды: Мединаның билігін мойындағысы келмеген тайпалар арасында «жалған пайғамбарлар» пайда бола бастады.
Кейін араб жазушылары мен тарихшылары бұл уақытты «Ар-Рида» — «діннен безу», «діннен бөліну» деп атады. Алайда мәселенің түп-төркіні күрделірек еді: «діннен безді» деп саналған тайпалардың едәуір бөлігі исламды әлі қабылдап үлгермеген. Мұхаммед пайғамбар дүниеден өткен тұста исламды қабылдаған тайпалармен қатар, оны қабылдамаған тайпалар да көп болды.
Саяси мойындау мен діни қабылдаудың айырмасы
Кейбір тайпалар бұрынғы нанымында қалса да, Мединалық қауымның саяси билігін мойындады. Басқа тайпаларда исламды қабылдап, Мединаның ықпалына бағынуды жақтайтын топтар болды. Ал ислам туралы хабары жоқ, Мединаның ықпалын сезінбеген тайпалар да кездесетін.
«Ар-Рида» нені білдірді?
Бұл ұғымды тек «діннен безу» деп түсіндіру біржақты. Ол көбіне тайпалардың жаңа дінді бірден мойындамауы, алғашқы қарсылық көрсетуі және сонымен қатар араб тайпаларын Мекке–Мединалық қауым билігіне бағындыру үрдісі болды.
Дереккөздердегі талдау
Зерттеуші Л. Кэтани тайпаларды исламға қатынасына қарай бірнеше категорияға бөледі. Бұл жіктеу «қарсылық» пен «мойындау» арасындағы аралық жағдайларды түсіндіруге көмектеседі.
Л. Кэтани жіктемесі: Аравия тайпаларының исламға қатынасы
I категория
Исламды қабылдаған және Мекке–Мединалық қауым басшылығының қол астындағы тайпалар. Негізінен Мекке мен Мединада және олардың маңында тұрған ұсақ тайпалар: джухейн, мувейн, бали, асджа, аслале, хузейя, хуза және т.б.
II категория
Орталық Аравия тайпалары: хавазин, Амир ибн Сасаа, тайб, сулейм. Исламды қабылдағандардың ықпалы күшті болды, бірақ олардың ішіндегі кейбір топтар Мединаның ықпалына қарсы күресте белсенділік танытты.
III категория
Ислам ықпалы енді ғана тарай бастаған тайпалар: асад, гатафан, тамим. Бұл тайпаларда мұсылмандар саны аз болды.
IV категория
Саяси және идеологиялық тәуелсіздігін сақтап қалған тайпалар: әл-Исламдағы ханифа, абд әл-Қайс, азад, сондай-ақ Иемен мен Хадрамаут тайпаларының көпшілігі.
Ислам ықпалы аз болған діни топтар
Христиандықты ұстанған араб тайпаларына жаңа дін өкілдерінің ықпалы әлсіз болды: келб, кудаа, бахра, гассан, бекр ибн-вайл, танух, таглиб. Сонымен бірге Махарада, Иемен мен Хадрамаутта кейбір политеистік бағыттағы тайпалар да исламға тікелей қатысы болмады, бірақ олардың бір бөлігіне иудейлік ықпалы күшті еді.
Жергілікті «пайғамбарлар» және әскери қақтығыстар
Жекелеген тайпалардың саяси және идеологиялық тәуелсіздігін жақтаушылар арасында жергілікті «әулие пайғамбарлар» болды. Олардың кейбірі насихатын Мұхаммед пайғамбардың көзі тірісінде-ақ жүргізген.
Мусейлима (әл-Йемама)
Исламға қарсы күресті әл-Йемамадағы Мусейлима белсенді жүргізді. Ол Мединалық мұсылмандардың үстемдігіне қарсы әскери қарсылықтың символына айналды.
Тулейха және оның тағдыры
Орталық Аравияда асад тайпасының күресін Тулейха басқарды. Ол исламға қарсы әрекетін Мұхаммед пайғамбардың тірі кезінде-ақ бастаған. Кейін фазада мен тайм тайпаларының қолдауына сүйенді. Халид ибн әл-Уәлидтің әскері Тулейха жасағын талқандады, Тулейха қашып құтылды. Кейін исламды қабылдап, араб жаулап алушылықтарына белсене қатысты.
Қорытынды түсінік
Демек, «Ар-Рида» бір ғана «діннен безу» емес, көпшілік тайпалардың исламды бірден мойындамауы және Мекке–Мединалық қауымның саяси ықпалына қарсы алғашқы қарсылығы болды. Екінші қырынан алғанда, бұл кезең барлық араб тайпаларын бір орталыққа бағындыру және оларды кейінгі жаулап алу соғыстарына жұмылдыру үрдісімен қабат жүрді.
Омар ибн әл-Хаттаб дәуірі: біріктіру, басқару және қаржы жүйесі
Барлық араб тайпаларын біріктіру үдерісі екінші тақуа халиф Омар ибн әл-Хаттабтың (634–644) тұсында аяқталды. Ортағасырлық араб тарихнамасында халифаттың құрылуы және жаулап алынған жерлерде бір орталыққа бағындырылған үкіметтің орнығуы осы халифтың білікті басшылығымен байланыстырылды.
Басшылық сипаттамасы
Деректерде Омар ақылды, әділетті, қарапайым, белсенді қолбасшы ретінде сипатталады. Ислам мен мұсылмандар мүддесіне адал қызмет еткені айтылады.
Хиджра жыл санауы
Омар тұсында мұсылманша жыл санау — Хиджра енгізілді. Бұл басқаруды жүйелеуге, құжаттандыру мен есеп жүргізуге ықпал етті.
«Диван» және салық
Омардың тұсында «диван» құрастырылды (парсыша «тізім»). Онда жаулап алынған жерлерден салық жинауға құқығы бар адамдар мен тайпалар көрсетілді. Жер салығы ретінде «харадж» жиналып, түскен табыс мұсылмандар арасында тең бөлініп таратылған.
Қазына және үлестірім тәртібі
Диванда алдымен Мединалық қазынаға және аймақтардағы бейт әл-малдарға жиналған алым-салықтардың бестен бірі түсіп отырған. Әскердегі қызмет арабтар үшін құрметті борыш саналды: ислам әскері араб тайпаларының жасақтарынан тұрды.
Жаулап алулардың әлеуметтік құрылымы және діни төзімділік
Араб жауынгерлері соғыста түскен олжадан бөлек, жергілікті халықтан жиналатын азық-түлік есебінен және бейт әл-малдан бөлінетін жалақы арқылы күн көрді. Жаулап алынған елдерге қоныстанған арабтардың көпшілігі өнімді еңбекке араласпай, жергілікті тұрғындар есебінен тіршілік етті; егіншілікпен айналысуға құлқы болмады.
Қоныстану үлгісі және лагерлер
Ру-тайпалық ұйым араб жаулап алушыларын жергілікті халықпен араласып кетуден шектеді. Көбіне араб әскери лагерлерінің маңына жергілікті халық та қоныстана бастады: олар арабтарға қызмет етіп, олжадан үлес алып күн көрді. Мұндай орындарға қолөнершілер, малайлар, ұсақ саудагерлер де жиналды; әлеуметтік жағынан әркелкі орта қалыптасты.
Жергілікті халықты әскерге алмау
Арабтар жаулап алынған халық өкілдерін өз әскерінің қатарына, тіпті олар исламды қабылдаса да, қоспады. Ал бұған дейін Аравиядан көшіп, көршілерінің ықпалымен христиандықты қабылдаған арабтар, керісінше, жаулап алушылар қатарына тез қосылып отырды. Әсіресе Сирия мен Иорданиядағы христиан арабтар әскери-саяси рөл атқарды.
Діни саясат және исламдандырудың ұзақтығы
Мұсылман жаулап алушылар христиан мен иудей дініндегілерге ғана емес, зороастризм өкілдеріне, манихейлер мен сабиялықтарға да күш көрсетуге ұмтылмады; исламға кіру-кірмеу мәселесі көбіне өз еркіне қалдырылды. Исламды қабылдаған жат жұрттықтар жан басына салынатын салықтан босатылатын, бұл қазынаға түсімнің азаюына әкелетін.
Сондықтан «арабтар жаулап алған жерлерді бірден исламдандырды» деген тұжырым шындыққа толық сай келмейді: исламдандыру ұзақ процесс болды. Мысалы, IX ғасырда Египет халқының басым бөлігі христиан дініндегі копттар еді.
Экономикалық жіктелу және Осман ибн Әффанның билігі
Өркениетті аймақтарды жаулап алып, онда билік орнату араб қоғамындағы экономикалық және әлеуметтік дамуды жеделдетіп, күрделендірді. Билікке жақын мұсылман қауым өкілдері байыды, ал әлеуметтік мүмкіндігі төмен топтардың жағдайы ауырлай түсті. Алғашқы халифтар бастапқыда байлық жинауға ұмтылмаған, қарапайым өмір сүрген деген деректер бар.
Осман ибн Әффан (644–656): Құран мәтінін жүйелеу және билік дағдарысы
644 жылы Омар ирандық құлдың қолынан қаза тапқаннан кейін халиф болып Осман ибн Әффан сайланды. Ол омейя руынан еді. Исламды қабылдағанға дейін бай саудагерлердің қатарында болғаны, өсімқорлықпен айналысқаны туралы мәліметтер кездеседі; сондай-ақ иіссу жасап сатқаны және асыл тұқымды ат өсіргені айтылады.
Осман Мұхаммед пайғамбардың Руқия есімді қызына үйленген, ол қайтыс болған соң Үмму Гүлсімге үйленген. Осыған байланысты оған «Зу-н-Нұрайн» («қос нұр иесі») құрметті атағы берілгені баяндалады.
Оның ең маңызды істерінің бірі — Құран мәтінін толық жинақтап, кітап түрінде біріздендіру. Деректерде Осман қайтыс болған тұста оның байлығы өте көп болғаны (ақша, мал, жылқы, түйе, қой) айтылады. Ақырында бұл байлық пен оған қатысты айыптаулар саяси шиеленісті күшейтті.
656 жылғы көтеріліс
656 жылы наразылық күшейіп, көтеріліске ұласқан оқиғалар нәтижесінде Осман өлтірілді. Бұл халифат ішіндегі ірі дағдарыстардың біріне айналды.