Мектеп сатылары Білім беру ұзақтығы

Тәуелсіздік, реформалар және сыртқы серіктестік

Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғанына он жылдан аса уақыт өтсе де, жан-жақты реформалар тоқтаған жоқ. Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап Қазақстан дамыған елдердің тәжірибесіне сүйене отырып, ішкі жаңашылдықтарды халықаралық ынтымақтастық арқылы енгізуге ұмтылды. Сол серіктестердің ішінде Америка Құрама Штаттарының орны ерекше.

Екі елдің тарихи жолы мен саяси-экономикалық әлеуеті әртүрлі болғанымен, мемлекет дамуына ықпал ететін байланыстардан бас тарту мүмкін емес. АҚШ-тың КСРО ыдырағаннан кейінгі геосаяси кеңістікте ықпалын арттыруға ұмтылысы бірнеше фактормен түсіндіріледі: бұрынғы ресейлік ықпалдың орнын алмастыру ниеті, энергетикалық ресурстарға бай өңірдің стратегиялық маңызы және даму сатысындағы аймақтардың сыртқы ықпалға бейім болуы.

Білім жүйесін жаңарту: өтпелі қоғамның негізгі міндеті

Қазақстан қоғамы трансформация кезеңін бастан өткерген тұста білім беру жүйесін қалыптастыру мен реформалау күн тәртібіндегі өзекті мәселеге айналды. Мұндай реформалар өтпелі кезеңдегі елдер үшін тосын құбылыс емес: білім жүйесіндегі жаңару оның эволюциясын, даму динамикасын білдіреді және үнемі жүріп отырады.

Қазіргі Қазақстанда жоғары білім мәселесі экономикалық жағдаймен тығыз байланысты. Дегенмен, мәселені шешуде тек қаржылық-экономикалық өлшемдерге сүйену жеткіліксіз. Реформаларды кешенді қарастыру қажет: әлеуметтік, экономикалық және мәдени факторлар бірдей ескерілуі тиіс. Әрбір әлеуметтік институт сияқты білім беру жүйесі де ортаға бейімделуі керек — бұл оның өміршеңдігінің алғышарты.

Жаһандық үрдістер және адам капиталының үстемдігі

ХХІ ғасырдың басындағы әлемдік даму бірнеше ірі құбылыспен сипатталады: гуманитарлық және экономикалық қайшылықтардың күшеюі, жаһандану мен геосаяси өзгерістердің кеңеюі, ақпарат пен білімге және көпмәдениеттілікке сүйенген қоғамның қалыптасуы, постиндустриялық даму қарқынының үдеуі, адам капиталы құнының артуы.

Қазіргі кезеңде елдердің салыстырмалы артықшылығы көбіне табиғи ресурстармен емес, адам капиталымен, инновациялық технологияларды және ақпарат ағындарын ұтымды пайдаланумен айқындалады. Сондықтан білім беруді жаңарту — қоғамның құндылықтары мен бағдарларын дұрыс қалыптастырудың шешуші шарты.

Білімнің құндылықтық өлшемі

Білім құндылықтары тұлғаның, қоғамның және табиғаттың игіліктерімен үйлесуі тиіс. Ашық әрі вариативті, рухани-мәдени мазмұны бай, толерантты, отаншылдық пен шынайы азаматтықты қалыптастыратын жүйе құру — ұзақ мерзімді мақсат.

Білім беру тек экономикаға маман даярлау құралы болып қалмай, қоғамның интеллектуалдық және мәдени деңгейін көтеруге, инновация мен демократиялық прогреске сай бәсекелік қабілетін дамытуға қызмет етуі керек.

Тұрақты даму: білім саясатының жаңа көкжиегі

Әлемнің 100-ден астам елі даму стратегиясы ретінде Тұрақты даму тұжырымдамасын қабылдады. Қазақстанда да бұл бағыт назардан тыс қалған жоқ: Үкімет БҰҰ Даму бағдарламасымен бірлесіп, 2001–2004 жылдарға арналған тұрақты дамудың құрылымдық шарттарын нығайтуға арналған арнайы бағдарлама қабылдады. Сонымен қатар ХХІ ғасырдың күн тәртібіндегі тұрақты даму мәселелері бойынша ұлттық деңгейде құрылымдар қалыптастыру жоспарланды.

2000 жылы Дакарда өткен Білім жөніндегі әлемдік форум білімді адам дамуының негізгі факторы ретінде айқындап, білім алу — адамның іргелі құқықтарының бірі екенін атап өтті. Білім тұрақты дамудың, бейбітшілік пен тұрақтылықтың, сондай-ақ ХХІ ғасыр экономикасы мен қоғам өміріне толыққанды қатысудың қажетті құралы ретінде танылды.

Мемлекеттік қолдау және қаржыландыру мәселесі

Білім жүйесін дамытуда мемлекет тарапынан басымдық беру шешуші рөл атқарады: ұйымдық-құрылымдық жаңару, қаржылық және ғылыми-әдістемелік қолдау, материалдық-техникалық база, ақпараттық-технологиялық инфрақұрылым, кадрмен қамтамасыз ету және құқықтық-нормативтік тетіктер бір жүйеде күшейтілуі қажет.

Өкінішке қарай, 1990–2003 жылдары Қазақстанда білімге жұмсалатын мемлекеттік шығындар жалпы ішкі өнімге шаққанда айтарлықтай төмендеді: 1990 жылы — 8,2%, 1995 жылы — 4,5%, 2003 жылы — 3,1%.

Мазмұндық жаңару: ең күрделі міндет

Ең маңызды әрі күрделі міндет — білім жүйесін мазмұндық тұрғыдан жаңарту. Бұл мақсат білім жүйесінің ішкі мүмкіндіктерін ашумен, оқу мақсаттары мен мазмұнын, оқыту технологияларын өзгерту арқылы іске асады. Ол өз кезегінде жаңа буын оқулықтары мен оқу-әдістемелік құралдарын әзірлеуді, педагогикалық жоғары оқу орындарындағы даярлық мазмұнын қайта қарауды, мұғалімдер мен басшыларды жүйелі қайта даярлауды талап етеді.

Орта мектеп мазмұны ұзақ уақыт бойы өмірде қолданылуы әлсіз, артық ақпарат жиынтығын беруге бейімделді деген сын айтылып келеді. Сондықтан мектепті әдіснамалық, құрылымдық және мазмұндық тұрғыдан кешенді қайта құру қажеттілігі күшейді.

Ұлттық құндылыққа сүйенген модель

Қазақстанның білім моделі ұлттық идея мен ұлттық құндылықтарға сүйеніп, ұлт мүддесін басым бағытта ұстана отырып дамуы тиіс. Жасөспірімдерге берілетін білім мен тәрбие мазмұны тарихи-мәдени мұрадан, асыл дәстүрден, гуманистік ой-пікірден нәр алып, мәдени-рухани құндылықтармен қаныққан болуы қажет.

Практикалық бағыттылық және технологиялық жаңару

Білім мазмұнын өмірлік құндылығы жоғары бағыттарға қарай әртараптандыру, интерактивті және ақпараттық-шығармашылық технологияларды енгізу, ізденіске негізделген оқу тәсілдерін күшейту маңызды. Ол үшін ғалымдар, әдіскерлер және практик-мұғалімдер оқу мазмұнын бірлесе сараптап, қайталанатын және өзектілігін жоғалтқан тақырыптарды ықшамдап, соңғы ғылыми жетістіктермен және адам–қоғам–табиғат үйлесімі құндылықтарымен толықтыруы қажет.

Алынған білімді өмірлік қажеттілікке айналдырып, тиімді қолдануға үйрететін тәжірибелік-зертханалық сабақтарға жағдай жасау — сапалы өзгерістің негізгі бөлігі. Практикалық бағыттылықты, әсіресе 12 жылдық мектептің 8–10 сыныптарындағы профильалды кезеңде мамандықтарға сәйкес тереңдету ұсынылады.

Әлеуметтендіру және адамгершілік өлшем

Қазіргі әлемде материалдық құндылықтардың басым болуы адамгершілік пен мейірімділік ұстанымдарын әлсірету қаупін күшейтеді. Мұндай жағдайда білім берудің тұлғаны әлеуметтендіру функциясы басты міндеттердің біріне айналуы тиіс. Еліміздің ғылымын, технологиясын дамытатын, тілі мен рухани қадір-қасиетін, табиғи байлығын қорғайтын елжанды азаматты қалыптастыру — білім жүйесінің түпкі миссиясы.

Сондықтан білім беру мен әлеуметтендіруді бөліп қарауға болмайды. Тұрақты дамуды қамтамасыз етудің басты ұстанымы — адамды тек білімдендіру емес, сол білімді адамгершілік өлшемімен ұштастырып, құндылықтық негізде жүзеге асыру.

Жоғары білімнің қазіргі тенденциялары және жаһандану ықпалы

Қазақстанның жоғары білім жүйесінің дамуын бірнеше тенденция арқылы сипаттауға болады: кеңестік кезеңнен қалған жүйелік әлеуетке сүйену; нарықтық экономиканың талаптарына бейімделу; жаңа оқу құралдарын қалыптастыру үрдісінің жандануы; білімнің экономикалық негізінің өзгеруі; мемлекеттік емес оқу орындарының көбеюіне байланысты білім сапасын бақылаудың және басым бағыттарды айқындаудың күшеюі.

Соңғы онжылдықта жаһандану білім саласына ақпараттық және коммуникациялық технологияларды, халықаралық байланыстарды белсенді енгізді. Бұл үрдіс мемлекеттерді екіжақты және көпжақты келісімдерге, аймақтық және халықаралық саясатты үйлестіруге итермелейді. Жоғары білім кеңістігінде алмасу бағдарламалары мен бірлескен құрылымдар көбейді (мысалы, ТМД білім министрлерінің конференциялары, Еуразиялық университеттер қауымдастығы және т.б.).