Сұрау есімдіктері ішінде кім
Сұрау есімдіктері: мағынасы мен жасалу жолдары
Қазақ тіліндегі сұрау есімдіктері сұрау мағынасын білдіретін негізгі сөздер қатарына жатады: кім? / не? / неше? / қай? / қайсы? және т.б. Бұл топқа кіретін есімдіктердің грамматикалық ерекшеліктері әр алуан болып келеді.
Жасалу ерекшеліктері
Жұрнақ арқылы жасалған түрлер
нешеу?, нешінші? — сан есім тудыратын жұрнақтар арқылы жасалған сұрау есімдіктері.
Көнеленген тұлғалардан қалыптасқан түрлер
қайсы? — қазіргі тілде бөлшектенбегенмен, негізінде үшінші жақ тәуелдік жалғауының көнеленуі нәтижесінде қалыптасқан. қайдан?, қайда? — сәйкесінше шығыс және жатыс септік жалғауларының көнеленген тұлғаларынан туған.
Түбірлес негіздер
қандай?, қанша?, қайсы?, қалай?, қайдағы?, қашан?, қашаннан?, қашанғы? сияқты сұрау есімдіктерінің түбірі қа, қан, қай тәрізді төркіндес негіздерден тарайды. Қалған бөлшектері әртүрлі қосымшалардың көнеленіп, түбірге сіңісуі арқылы жасалған деп есептеледі.
Морфологиялық түрленуі
Морфологиялық түрлену тұрғысынан сұрау есімдіктерінің бір бөлігі септеледі, тәуелденеді, жіктеледі, көптеледі. Бұл қатарға, әсіресе, кім?, не?, қайсы?, нешеу? сөздері жатады. Ал қалғандарының бірқатары тәуелдік тұлғаны қабылдамайды.
Көптік жалғауын қабылдайтындар
Сұрау есімдіктері ішінде көптік формада негізінен кім?, не?, неше? сөздері ғана қолданылады.
Жіктік формада жұмсалуы
кім?, не?, қандай?, қанша?, қалай? есімдіктері жіктік формада қолданыла береді.
Қолданылу ерекшеліктері
Кейде затты не құбылысты нақтылай түсу үшін сұрау есімдіктері қосарланып та қолданылады:
Бұл жерге кім-кім келді?
Сұрау есімдіктері әлде, әр, еш сөздерімен бірігіп келсе, мағынасы өзгеріп, басқа категорияға ауысуы мүмкін: ешқандай, ешкім, әрқалай, әлдеқашан, әрқашан.
Кейбір жағдайда стильдік мақсатпен сұрау есімдіктері сұрау мағынасынан айырылып, тек эмоциялық реңк білдіруі мүмкін:
Мысал (мәтел)
Кімді сөз етсең, сол келеді.
Синтаксистік қызметі
Сұрау есімдіктері септеліп, көптеліп, тәуелденіп, жіктеле алатындықтан сөйлемде әртүрлі сөйлем мүшесінің қызметін атқара алады. Дегенмен, олардың көпшілігі синтаксистік тұрғыдан баяндауышқа қатысты қолданылып отырады.