Меншік құқығы
Меншік құқығы туралы жалпы ережелер
Меншік құқығы қоғамдық өмірде меншіктің өзі сияқты негізгі орындардың бірін алады. Меншік қатынастарын нормативтік реттеу Қазақстан Республикасында мемлекеттіліктің қалыптасу тарихымен тығыз байланысты: республика КСРО құрамында болып, тек 1991 жылы ғана тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болды. Осы кезеңде меншік құқығына қатысты нормативтік актілер өзге мемлекеттерде қалыптасқан үрдістерге едәуір тәуелді болды.
Бұл мәтін меншік құқығы саласындағы азаматтық заңнаманың даму деңгейін түсінуге, негізгі теориялық және практикалық мәселелерді айқындауға, сондай-ақ оларды шешудің ықтимал бағыттарын белгілеуге мүмкіндік береді.
Зерттеудің негізгі бағыттары
Қойылған мақсатқа жету үшін зерттеудің екі негізгі бағытын бөліп көрсетуге болады:
- 1 Меншік құқығы туралы неғұрлым жалпы нормативтік және доктриналық ережелерді англо-саксон және роман-герман құқық жүйелері контекстінде қарастыру.
- 2 Қазіргі құқықтық дамудың басты екі үлгісін сипаттау: нормативтік-соттық (прецеденттік) және нормативтік-заңнамалық (кодификациялық) құқық.
Жалпы құқықтағы (common law) меншік түсінігі
Уго Маттеи жалпы құқық жүйесінде меншік ұғымының бір ерекшелігін атап өтеді: ағылшынтілді елдердің құқықтық қауымдастығы «меншік» категориясын кең мағынада түсінеді. Мазмұны жағынан бұл түсінік экономистер қолданатын «меншік құқығы» (property rights) ұғымына жақын.
Негізгі салдар
- Меншік категориясы құқықтың әртүрлі салаларын қамтып, құқықтық реттеудің кең өрісін қалыптастырады.
- Рим құқығы дәстүрінде, керісінше, меншік ұғымы нақтырақ шектеліп, «заманауи цивилистік меншік құқығы» ұғымымен айқынырақ байланысады.
Мысалы, акционерлік капиталға қатысты қатынастар, жалдау, сақтандыру салаларында туындайтын кейбір байланыстар жалпы құқықта «меншік» және «меншік құқығы» ұғымдарының шеңберіне енгізілуі мүмкін.
Жылжымайтын және жылжымалы мүлік: құқықтық дихотомия
Жалпы құқық елдерінде меншік құқығы көбіне нақты (жылжымайтын) мүлік пен дербес (жылжымалы) мүлік арасындағы негізгі заңи-техникалық дихотомия төңірегінде қарастырылады. Мұндай бөлу әртүрлі мүлік түрлерін қорғау тетіктерінің өзгеше дамуына ықпал етеді.
Маттеидің пайымдауы
У. Маттеи кейбір ұқсастықтар болғанына қарамастан, жылжымалы және жылжымайтын мүлік институттары бір-бірінен ажыратылған және ерекшеленген меншік құқығының қырлары ретінде қазіргі құқықта іс жүзінде екі бөлек саланы құрайтынын атап өтеді.
Құрлықтық құқықтағы (civil law) нормативтік логика
Маттеидің пікірінше, құрлықтық құқық жүйесінде меншік құқығын нормативтік реттеудің бірнеше жалпы заңдылығы бар. Олардың ішіндегі негізгі екеуі төмендегідей.
1) Заттың құқықтық бірлігі теориясы
Ұлы француз революциясы кезеңінде феодализмге тән бөлшектеу тәсілдері сынға алынып, меншік иесінің құқығы күші тұрғысынан «бірлік» және «тұтастық» идеялары күшейді. Бұған дейін меншікке қатысты құқықтар саны шектеліп, белгілі бір ауқымнан аспауға тиіс деп бағаланған, ал меншік иесінің билік ету өкілеттіктері тар шеңберде қатаң шектеліп отырды.
2) Табиғи құқық және жеке еркіндік
Жеке адамның меншікке егемендігі мемлекеттің өктемдігіне қарсы тиімді тосқауыл ретінде қарастырылды. Мемлекеттің шексіз билігін шектеу идеяларын Ағарту дәуірінің рационалдық және саяси ойы, сондай-ақ жаратылыстану-құқықтық мектептер өркениетті қоғамның институционалдық негізі ретінде қабылдады.
Осы екі негізгі ережеге сүйене отырып, Маттеи жалпы құқықтағы меншік ұғымының кеңдігіне сын көзбен қарап, құрлықтық құқықтағы ұғымдық айқындық пен кодификациялық тәртіптің артықшылықтарын көрсетеді.