Ұйқының уақыты, сағат
Ұйқының маңызы және түрлері
Ұйқы адам мен жануарлар тіршілігінде ерекше маңызды орын алады. Ұйқы мен сергектік тәуліктің ішінде белгілі бір ырғақпен алмасып, үздіксіз қайталанып отырады.
Тәуліктік ұйқы ырғағы
Ұйқы мен сергектіктің тәулігіне бір рет ауысуы біркезді (монофазалық) ұйқы деп аталады. Ал кейбір жануарларда бұл алмасу тәулігіне бірнеше рет қайталанып, көпкезді (полифазалық) ұйқы түрінде байқалады.
Маусымдық ұйқы
Кейбір жануарлар (аю, жарқанат, тышқан) қоршаған ортаның қолайсыз жағдайлары күшейгенде белгілі бір ұйқылық күйге ауысады. Бұл құбылыс маусымдық ұйқы ретінде сипатталады.
Ұйқының негізгі түрлері
- Қалыпты физиологиялық ұйқы
- Гипноздық ұйқы
- Наркотикалық ұйқы
- Ауытқулық ұйқы
- Шартты рефлекстік ұйқы
Ұйқы кезіндегі физиологиялық өзгерістер
Тыныштану және баяулау
Ұйқы кезінде көптеген үдерістердің қарқыны төмендейді: тыныс алу сирейді, жүрек соғысы жиілігі азаяды, артериялық қысым төмендейді, зат алмасу бәсеңдеп, жүйке жүйесінің қозғыштығы кемиді.
Белсенді реттелу
Дегенмен ұйқы — тек «бәсеңдеу» емес. Кейбір құрылымдарда белсенділік артуы мүмкін: гипоталамус пен ми бағанында қан айналымы күшейіп, мидың температурасы көтеріледі, оттегін қабылдау ұлғайып, бірқатар ферменттердің белсенділігі артады.
Жыныстық жетілу кезеңіндегі ерекшелік
Жыныстық жетілу кезеңінде гипофиз гормондарының түзілуі күшейіп, жыныс бездерінің белсенділігін реттеуге ықпал етеді. Бұл да ұйқының эндокриндік жүйемен тығыз байланысын көрсетеді.
Ұйқыға мұқтаждық: жас және дара ерекшеліктер
Ұйқыға мұқтаждық адамның жасына және жеке ерекшеліктеріне байланысты. Жас ұлғайған сайын тәуліктік ұйқы уақыты, әдетте, қысқарады. Дені сау адамдарда ұйқы ұзақтығы айтарлықтай әртүрлі болуы мүмкін: кейбірі тәулігіне 1–2 сағатпен шектелсе, енді біреулеріне 10–12 сағат қажет болады. Ұйқы қажеттілігін анықтайтын дара ерекшеліктердің себептері әлі де толық түсіндірілмеген.
И.П. Павлов көзқарасы: ұйқы — қорғаныстық тежелу
Ғылыми түсіндірулердің ішінде И.П. Павловтың тұжырымдары айрықша орын алады. Оның тәжірибелері ұйқыны қорғаныстық тежелу ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Қорғаныстық тежелу — үлкен ми сыңарлары қыртысының жекелеген аймақтарын күшті немесе ұзақ тітіркендіру нәтижесінде пайда болатын құбылыс. Павлов ішкі тежелу мен ұйқыны физикалық және химиялық табиғаты тұрғысынан біртекті құбылыстар деп пайымдады.
Айырмашылығы неде?
-
Ішкі тежелу — ми қыртысының жеке аймақтарына таралған «шала ұйқы» түріндегі тежелу.
-
Нағыз ұйқы — ми қыртысының едәуір кең аймақтарына жайылған тежелу.
-
Павлов ұйқының тежелуге ауысатынын, ал ішкі тежелудің (әсіресе кешігетін түрінің) жануарларды ұйықтатуға бейім екенін көрсетті.
Ұйқы мен сергектіктің тарихи қалыптасқан ырғағы
Ұйқы мен сергектіктің алмасуы — тарихи қалыптасқан тәуліктік ырғақ. Әдетте ұйқы түнгі уақытпен және қараңғылықпен, ал сергектік күндізгі кезеңмен және жарықпен сәйкес келеді. Бұл бөлінудің негізінде тіршілік әрекетінің және биохимиялық көрсеткіштердің заңды тәуліктік өзгерістері жатыр.
Жұмыс қабілеті
Адамның ең жоғары жұмыс қабілеті тәуліктің белгілі кезеңдерінде байқалады; бұл уақыт әр адамда әртүрлі болуы мүмкін.
Физиологиялық көрсеткіштер
Дене температурасы, қан қысымы, катехоламиндер мен кортикостероидтар түзілуі тәуліктің белгілі кезеңінде ең жоғары деңгейіне жетеді.
Еңбекті ұйымдастыру
Еңбек тәртібін дұрыс құру үшін адамның жеке ырғақтарын және өнімділік кезеңдерін ескеру маңызды.
Ұйқы сапасын жақсартатын әдеттер
Ұйқының ұзақтығы мен сапасы сергектік кезінде болған оқиғалар мен әрекеттерге тікелей тәуелді. Жағымды өткен күн қалыпты ұйқыға қолайлы жағдай жасайды. Сонымен қатар, сезімдердің тепе-теңдігі, болып жатқан жағдайларға байыппен әрі позитивті қарау да маңызды.
Қалыпты ұйқыға ой және дене еңбегінің орынды үйлесуі, ұйқы алдындағы тұрақты салт-дәстүрлер (бірқалыпты кешкі рәсімдер), сондай-ақ бір мезгілде жатып, бір мезгілде тұру дағдылары ықпал етеді. Қалыптасқан режимнің сирек әрі уақытша бұзылуы, әдетте, ұйқыға айтарлықтай зиян келтірмейді.
Қысқа чек-парақ
- Ұйқы мен ояну уақытын мүмкіндігінше тұрақты ұстау
- Ой еңбегі мен дене белсенділігін теңестіру
- Күнді эмоциялық тұрғыдан «жабу»: алаңдататын ойларды азайту
- Ұйқы алдындағы бірқалыпты рәсім қалыптастыру
Ұйқының қалпына келтіруші қызметі және емдік қолданылуы
Ұйқы ағзаны сақтайтын және оның күш-қуатын қалпына келтіретін маңызды қызмет атқарады. Осыған байланысты кейбір невроздар мен психоздарды емдеуде ұйықтататын емдік тәсілдер (ұйқы терапиясы) қолданылуы мүмкін.
Бір тәулікте қажет ұйқы мөлшері (кесте)
| Жас тобы | Ұйқы уақыты (сағат) |
|---|---|
| Жаңа туған сәби | 21–22 |
| 1–3 ай | 18–20 |
| 6 ай – 1 жас | 14–16 |
| 2–3 жас | 13–14 |
| 4–5 жас | 11–12 |
| 5–6 жас | 10–11 |
| 8–10 жас | 9–10 |
| 13–14 жас | 8–9 |
| 16–17 жас | 7–8 |
| Ересек адам | 6–8 |
Ескерту: көрсетілген мәндер орташа ұсыныстар ретінде берілген; жеке қажеттілік денсаулық жағдайына және күнделікті жүктемеге байланысты өзгеруі мүмкін.