Көбек батырлар
Жоңғар шапқыншылығы кезінде ел мен жерді қорғаған сарбаздардың алдыңғы шебінде Қараке Биболды руынан шыққан Шерубай батырдың есімі айрықша аталады. Ол сол дәуірде Қараке—Мұрат аталған кең елдің басын біріктіріп, қол жинап, ту көтерген, қанды майданда ерлігімен танылып, аты ұранға айналған тұлға болды.
Шерубай Биболдыұлы Қанжығалы Бөгенбай, Арғын Олжабай, Қаракерей Қабанбай, Шапырашты Бөлек, Арғын Сенкібай сияқты әйгілі батырлармен замандас әрі тағдырлас қарулас саналады.
Шығу тегі мен қалыптасуы
Шерубай батыр 1693 жылы қазіргі Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы аумағындағы Сұлу Мәдинә ауылының маңында туған деген жорамал бар. Демек, ол 1710–1770 жылдар аралығындағы жоңғар басқыншылығына қарсы қазақ халқының жанқиярлық күресі кезеңінде өсіп, шыңдалып, саналы ғұмырын майданмен өткізген.
Бала кезінен-ақ батыл, мерген, ат құлағында ойнаған епті әрі қара күштің иесі болғаны айтылады. Он алты жасында Сарыарқада өткен бір аста түйе палуанды жыққаны оның қайраты мен атағының ерте шыққанын аңғартады.
Шерубай 17–18 жасынан бастап туған жерін қалмақ басқыншыларынан азат етуге атсалысып, Отан қорғау ісіне белсенді кіріседі.
Ел аузындағы бір оқиға: иесіз садақтың сыры
Бір жолы шаршап келе жатқан Шерубай ақ боз үйге кезігеді. Үй ішінде жалғыз бойжеткен отырады да, бөгде адамнан именіп қалады. Сонда жолаушы: «Менен қорықпаңыз, зияным жоқ адаммын» деп сабырға шақырады.
Шай қайнатылып, дастарқан жайылғанда Шерубайдың көзі керегенің басына ілінген садаққа түседі. Ол садақты қолына алып, бір-екі рет шіреніп тартып көреді. Осыны көрген қыз сыртқа шыққанда, тойдан қайтып келген әке-шешесіне болған жайды айтады.
Үй иесі Шерубаймен танысып, қонақ етіп, кетерінде әлгі садақты сыйлап, ат мінгізіп шығарып салады. Кейін оның қалмақтан түскен олжа екені белгілі болады. Көнекөз қариялар мұны: иесіз тұрған олжаны жай адамға ұстатпай, Шерубайдың тегін тұлға емесін танып, әдейі тарту еткен белгі деп түсіндіреді.
1710 жыл: Ұлытаудағы шайқас және алғашқы даңқ
1710 жылы Қарақұмда жиналған қазақ қолының бас сардарбегі болып Бөгенбай батыр сайланады. Бұдан кейін жоңғарлармен үлкен кездесу Ұлытау өңірінде, Сарыкеңгір өзенінің жағасындағы Сарайлы деген жерде өтеді.
Жекпе-жекке екі жақтың бас батырлары шығып, Бөгенбай ойрат ноянын өлтіреді. Жау абыржып, қазақ қолы рухтанып, жаппай ұмтылады. Кескілескен ұрыста қазақ әскері көптен күткен ірі жеңіске жетеді.
Он жеті жастағы Шерубайдың жекпе-жегі
Осы шайқаста қалмақ батырымен жекпе-жекке он жеті жасар Шерубай да шығады. Қарсыласы — денесі зор, орта жастағы тәжірибелі жауынгер. Өз аты аталғанын естігенде ол жас батырға қарай тұра ұмтылады.
Қалмақ батыры жақындай бергенде Шерубай аттың бір бүйіріне жата қалып, қолындағы сүнгіні жауының кіндік тұсына дәл бағыттап, ұшын жерге тірейді. Екпінмен келіп қалған қарсылас сүнгіге шаншылып құлап, найза денесін тесіп өтеді. Осы ерлігі үшін Шерубайдың есімі батыр атағына бекіп, ел арасына кең тарайды.
1726 жыл: Бұлантыдағы «Қалмақ қырылған»
Шерубай батырдың ерліктері көп. Соның бірегейі 1726 жылы Торғай даласының оңтүстік-шығысында, Бұланты өзенінің жағасындағы Қарасүйір деген жерде болады. Бұл — бірнеше жыл бойы іште жиналған ыза мен кектің сыртқа шыққан шағы.
Жекпе-жекке шақырған жау батыры
Кезекті соғыс алдында жау жағынан қаракөк айғыр мінген бір қалмақ батыры майданға шығып: «Мен талай қазақтың басын алған атышулы батырмын. Кім жекпе-жекке шығады?» деп кеудесін керіп, шақырады.
Қазақ әскерінен жасы үлкендеу Бөгенбай батыр шығуға ыңғайланған сәтте, Орта жүз жігіттері тұрған жақтан: «Аға, кезегіңізді маған беріңіз!» деген жуан дауыс естіледі. Екі адамның мінгеніндей кең иықты, бура санды, қарасұр жігіт — Шерубай — ұзындығы есік пен төрдей қара арғымағын ойнақтатып, ортаға шығады. Бөгенбай батасын беріп, орнына қайтады.
Шерубайдың шешуші соққысы
Ат үстіндегі соғысқа жастайынан машықтанған Шерубай қарсыласының найзадан қорғанысының әлсіз екенін байқап, үйренген тәсіліне салады. Ол тұлпарын зулатып: «Ақжол! Ақжол! Ақжол!» деп үш рет ұрандап келіп, қалмақ батырын өкпе тұсынан дәл түйреп, атынан аударып түсіреді. Кейін оның атын жетектеп, өз жағына қарай шаба жөнеледі.
Мұны көрген жау әскері ұрыс тәртібін бұзып, лап қояды. Артынша қиян-кескі қақтығыс басталады. Зеңбірек пен мылтыққа сүйенген жоңғардың қалың қолы қазақ жасақтарының біріккен күшіне төтеп бере алмай, бірнеше күнге созылған шайқаста ондаған мың әскерінен айырылып, ойсырай жеңіледі. Сол ұлы ұрыстың өткен жері кейін «Қалмақ қырылған» аталып кетеді.
Әскери қайта құру және 1730 жылғы Арғанаты жиыны
Бұлантыдағы жеңістен кейін Бөгенбай батыр мен Төле би Жетісуды, Аякөз бен Алакөл өңірлерін, Тарбағатай мен Сауыр бөктерлерін азат ету және жоңғар қонтайшыларының кек қайтаратынын ескере отырып, Үш жүздің әскерін қайта құру туралы тоқтамға келеді.
Ит жылының (1730) көктемінде қазақ даласының кіндігі саналған Арғанаты тауына (ол кезеңде Ұлытау алабы осы атаумен аталған) үш жүздің жасақтарын жинау ұйғарылады. Ел ішінде: «Ит жылының көктемінде Арғанатыға жинал!» деген ұран кең тарайды.
Жасақтардың топтасуы
- Қыпшақ қолын — Қошқарбай батыр;
- Қоңырат жасақтарын — Көктінұлы Барақ;
- Найман қолын — Қаракерей Қабанбай;
- Екі шекті, Тоқал арғын жасақтарын — Шақшақұлы Жәнібек;
- Бес Мейрам жасағын — Шерубай, Айдабол, Толыбай, Қаракесек, Сенкібай, Жарылғап батырлар;
- Атығай мен Қарауыл қолын — Жәпек;
- Бәсентиін жасағын — Сырым, Малайсары;
- Қанжығалы қолын — Бөгенбай батыр (нөкерлері: Жантай, Сейітқұл, Атан);
- Тобықты жасағын — Балғаз бен Базарлы батырлар.
Аңырақай шайқасы: Отан тарихының жарқын белесі
Академик Манаш Қозыбаев «Аңырақай шайқасы — Отан тарихының жарқын белесі» атты еңбегінде ел аузындағы деректерге сүйеніп, 1730 жылғы ит жылының көктемінде Арғанатыға үш жүзден 40 мың қол жиналғанын айтады. Ордабасыда бас қолбасшы болып Әбілқайыр хан танылғаны, ал қарадан шыққан баһадүр ретінде Қанжығалы Бөгенбай сайланғаны да белгілі.
Зерттеулерде Кіші жүз қолы Балқаш көлінің оңтүстігіндегі «Әбілқайыр тауы» аталған жотаға орналасуы мүмкін екені болжанады. Ұлы жүз бен Орта жүздің ордасы жау беттегі Хантау маңына тігілгені айтылады. Хантау төбесінен Әбілқайыр тауы, Аңырақай тауы және тұтас ұрыс даласы көрінетіні көрсетіледі.
Жер атауы туралы түсініктер
- Бір түсінік бойынша, жау жеңіліп, сағы сынып, ұрыс алаңын аңырап басына көтергендіктен бұл өңір «Аңырақай» аталған.
- Екінші түсінік бойынша, Қапшағай тауын жарып, кең далаға құлаған сарқырама «Аңырақай ағысы» деп аталып, атау содан тараған.
Қалай болғанда да, Аңырақай даласы Хантау мен Аңырақай тауының арасын алып, Итішпес Алакөлге ұласатын кең жазыққа жалғасады. Осы ұрыста арғын Шерубай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, Шақшақ Жәнібек сынды батырлардың басшылығымен қазақ жасақтары тағы да күйрете соққы береді.
Шайқасқа Әбілқайырдың қарсыластары ретінде аталған Әбілмәмбет пен Барақ сұлтандар да жеке жасақтарды бастап қатысады. Нәтижесінде қазақ қолы ірі жеңіске жетіп, бұл оқиға тарихта «Аңырақай шайқасы» деген атпен қалады.
Абылай хан ордасындағы Шерубай
1730–1735 жылдары Шерубай батыр Уақ Баян батырмен бірге Абылай ханның қалың қолында болып, бірнеше мәрте ерлік көрсетеді. Ел ішінде оған «Ақиық сұңқар», «Киелі батыр» деген атаулар телінеді.
Аңыз-әңгімелерде тастай қараңғы түндерде, ұйытқыған боран мен нөсерлі күндерде Шерубайға жол нұсқайтын ерекше киесі болғаны айтылады: бүркіт үні санқылдап белгі бергендей көрінеді.
Жоңғарларға қарсы күрестегі ерен ерлігі, мол ақыл-парасаты және киелі аруағына риза болған Абылай хан Шерубайды өзіне жақын тұтып, соғыс кеңесшісі ретінде сенім білдіреді.
Соңғы жылдары және мәңгілік мекені
Жоңғарларға қарсы соғыс аяқталған соң Шерубай батыр бірқатар жасақтармен бірге ата-қонысы — Қарағанды өңіріне оралып, осы аймақта қоныс тебеді.
Деректер бойынша, ол қазіргі Бұқар жырау ауданының Топар қалашығы маңында, Шерубай—Нұра өзенінің бойында шамамен XIX ғасырдың басында дүниеден өткен. Батыр сол маңдағы биіктеу төбе басына жерленіп, бейіт тұрғызылған. Бүгінде ол жер Кіндіктөбе деп аталады, батыр құрметіне ескерткіш орнатылған.