Тарихы 1833 ж. қойшы Байжанов Аппақ Қарағанды мекенінен отқа жанатын қара тасты кездейсоқ тауып алған
Алғашқы ашылу және баяу бастау
1833 жылы қойшы Байжанов Аппақ Қарағанды маңындағы мекеннен «отқа жанатын қара тасты» кездейсоқ тауып алады. Алайда кен орнына өнеркәсіп иелерінің назары тек 23 жылдан кейін ғана ауа бастайды.
Алғашқы 30 жыл
1857–1887 жылдары 303 мың тонна көмір өндірілді — жылына орта есеппен 10 мың тонна.
Келесі 21 жыл
1899–1920 жылдары өндіріс көлемі 860 мың тоннаға жетті.
Шетелдік қожалық және қол еңбегі
1905 жылы Қарағанды көмір кеніші алдымен француздардың, кейін ағылшындардың қожалығына өтеді. Ол кезеңде көмір қазудың негізгі құралдары қайла мен күрек болды, ал тасымалдауда сүйретпе шана пайдаланылды.
Инфрақұрылымның шектеулілігі
- Көмір негізінен «Кариб», «Карно», «Герберт» сияқты шағын шахта-кәсіпорындарда өндірілді.
- Бар болғаны: 1 қызмет үйі, балшықтан қаланған 3 үй, кірпіштен салынған 1 үй.
- Техникалық жабдық: 2 бу қазаны және 1 желдеткіш.
Жұмыс күші
1920 жылы кен орнында 125 жұмысшы еңбек етті.
Өнімділік
Әр жұмысшы айына орта есеппен 26 тонна көмір өндірді.
XIX ғасырдың соңында Қазақстан аумағында басқа да кен орындары, соның ішінде Екібастұз көмір кеніші ашылды. Алайда олардың барлығынан алынған көмір көлемі жиынтығында шамамен 500 мың тоннадай ғана болды.
Кеңестік индустрияландырудың басталуы
Қазақстандағы кеңестік көмір өнеркәсібі 1930 жылдан бастап қалыптаса бастады. Сол жылы Қарағандыда алғашқы төрт шахта ашылды. Қарағанды көмір алабында өндірісті дамытуға үкімет ерекше көңіл бөлді.
1937 жылғы нәтиже
Қарағанды көмір тресі 3,5 млн тоннадан астам көмір өндірді — бұл 1936 жылмен салыстырғанда 10,1% артық.
Соғыс жылдарындағы серпін
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде (1941–45 жылдарға дейін) 23 шахта ашылып, олардан 6 635 мың тонна көмір өндірілді. Осы жылдары Қазақстан Кеңес Одағында өндірілген көмірдің 4%-ын берді.
Механикаландыру
Қазу және қопару жұмыстары толық механикаланды.
Негізгі құрал
Жұмыстың 80%+ көмір қопарғыш машиналармен атқарылды.
Өнімділік
Еңбек өнімділігі айына 42,6 тоннаға дейін артты.
Қуаттың күрт өсуі
Соғыс жылдарында Қазақстанда көмір өндіру көлемі жылына 12 млн тоннаға дейін өсіп, одақтық көлемнің шамамен 8%-ын құрады. Осы кезеңде Қарағанды Кеңес Одағының негізгі отын базасына айналды.
1945 жылы 39 шахта мен 3 тілік жұмыс істеді.
Соғыстан кейінгі кеңею және механикаландыру
Соғыстан кейінгі 10 жылда (1946–55) Қарағанды алабында жаңа шахталар салынды, Саран және Шерубайнұра тіліктері игерілді. Сонымен қатар шағын шахталарды біріктіру және көмірді ашық әдіспен өндіру дами бастады.
Өндіріс көлемі
Нәтижесінде көмір өндіру шамамен 2 есе өсіп, жылына 28 млн тоннаға дейін жетті.
Техникалық жаңару бағыты
- Аса өнімді комбайндар енгізілді.
- Жер астында көмір тасымалдауда электровоздардың орнына толассыз конвейерлер кеңірек қолданыла бастады.
- Тіліктерде бір шөмішті экскаваторлардың орнына сағатына 5 мың тонна өндіретін көп шөмішті роторлы экскаваторлар қолданылды.
- Паровоздардың орнына электровоздар енгізілді.
Екібастұз және ашық әдістің артықшылығы
1955 жылдан бастап Қазақстанда көмір өнеркәсібінің дамуы жаңа кезеңге өтті. Сол жылы Екібастұз алабында үш тілік пайдалануға берілді. Соның бірі — жылына 50 млн тонна көмір өндіретін, дүние жүзіндегі ең ірі «Богатырь» тілігі.
Қор көлемі
Екібастұз алабындағы көмір қоры шамамен 10 млрд тонна.
Геологиясы
Қор жер бетіне жақын орналасқан, көмір қабатының қалыңдығы 200 метрге дейін жетеді.
Неге ашық әдіс тиімді?
Қабаттың жер бетіне жақын жатуы мен қалыңдығына байланысты көмірді ең тиімді түрде ашық әдіспен өндіруге мүмкіндік туды.
1980–1997: шың және төмендеу
1980
Өндіріс көлемі 115 млн тонна.
1985
Өндіріс көлемі 131 млн тонна.
1988
Ең жоғары көрсеткіш: 143 млн тонна.
Реформалар әсері
Экономикалық реформалар жағдайындағы құрылымдық өзгерістерге байланысты көмір өндіру көлемі 1989 жылдан бастап төмендей бастады: 1989 жылы 138 млн тонна өндірілді.
1990 жылы — 131 млн тонна.
1997 жылы — 72,6 млн тонна.
Дағдарыс кезеңі
Бұл жылдар көмір өнеркәсібі үшін дағдарыс белгілері күшейген кезең ретінде сипатталады.