Корпоративтік табыс салығы

Салық жеңілдіктерінің мәні және салық жүйесіндегі орны

Тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде Қазақстан Республикасы дербес мемлекет ретінде салық реформаларын жүргізіп, ұлттық салық жүйесін қалыптастырды. «Стратегия-2030», Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы, «Бизнестің жол картасы» және Президенттің жыл сайынғы Жолдауларында айқындалған міндеттерді іске асыру барысында салық жүйесі де дамып, салық жеңілдіктері кәсіпкерлік белсенділікті күшейтуге, шағын және орта бизнестің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік берді.

Мемлекеттің негізгі тетігі

Салық — экономиканы реттеудің маңызды құралы: ставка, түр, база және жеңілдік көлемі арқылы экономикалық белсенділікке ықпал етеді.

Екі деңгейлі әсер

Бір жағынан кәсіпкерлікті кеңейтуге ынталандырады, екінші жағынан салық төлеушіге қолайлы жағдай қалыптастырады.

Жеңілдіктің ерекше орны

Осы екі бағытта да салық жеңілдіктері экономикалық және әлеуметтік саясатты жүзеге асыратын құрал ретінде айрықша рөл атқарады.

Анықтама: салық жеңілдігі дегеніміз не?

Салық жеңілдіктері — салық төлеушіні салық ауыртпалығынан толық немесе ішінара босату, не қолданыстағы салық салу режимімен салыстырғанда неғұрлым жеңіл шарттар ұсыну. Әдетте мұндай жеңілдіктер әлеуметтік мақсаттарды қолдауға және экономикалық дамуды ынталандыруға бағытталып, салық заңнамасы арқылы белгіленеді.

Жеңілдіктердің экономикаға ықпал ету бағыттары

Салықтық жеңілдіктер арқылы мемлекет өндіріс көлемінің артуына, қажетті тауарларды шығаруға, техникалық прогрестің жеделдеуіне және капитал салымдарының ұлғаюына ықпал ете алады. Кәсіпорын қызметіне әсер ететін негізгі бағыттар:

өтімділікті арттыру;
өндірілетін өнім түрлерін көбейту;
нәтижесіз және қажетсіз өнім үлесін қысқарту;
ғылыми-техникалық прогресті ынталандыру.

табыстарды жинақтау мен пайдалануды жетілдіру;
экологиялық талаптарды сақтауға ынталандыру;
өндірістен тыс салаларды дамытуға жағдай жасау;
аймақаралық өндірістік күштерді тиімді орналастыруға ықпал ету.

Халықаралық тәжірибеден қысқа мысал

Экономикалық тоқырау кезеңінде кейбір елдер салық жеңілдіктері арқылы өндіріске қаржы тартуды жеделдетіп, тұтыну және инновациялық тауарлар шығаруды қолдайды. Мысал ретінде АҚШ-та 1980-жылдары Президент Р. Рейган жүргізген салық саясаты аталады: салықты төмендету арқылы өндірісті жандандыру идеясын А. Лаффердің теориялық тұжырымдары негіздеді.

Қазақстандағы салық жеңілдіктері және арнаулы салық режимдері

Салық жеңілдіктері салық салудың әртүрлі элементтеріне қатысты болуы мүмкін және әртүрлі негіздер бойынша белгіленеді. Сонымен қатар салық жүйесі экономиканың дамуымен, нарықтық қатынастардың тереңдеуімен және халықаралық тәжірибенің енгізілуімен бірге үнемі өзгеріп, жетілдіріліп отырады.

Қазақстанда салық түрлерінің ішінде жеті салық бойынша жеңілдіктер қарастырылған. Бұдан бөлек, шағын кәсіпкерлікті қолдау мақсатында арнаулы салық режимдері қолданылады.

Шағын бизнес субъектілері

Есеп пен төлеуді жеңілдететін арнайы режимдер.
Шаруа қожалықтары

Ауыл шаруашылығының ерекшеліктеріне бейімделген тәртіп.
Ауыл шаруашылығы өнімін өндіретін заңды тұлғалар

Салалық ынталандыруға бағытталған режим.
Кәсіпкерліктің кейбір түрлері

Жекелеген қызмет түрлеріне арналған арнайы тәсілдер.

Ынталандыру ғана емес, тұрақтандыру құралы

Салық жеңілдіктері экономиканы тек ынталандыру үшін ғана емес, тұрақтандыру үшін де қажет. Жеңілдіктер тетігінің тиімділігі ішкі салықтардың орны мен өзгеру заңдылықтарын, сондай-ақ жүйедегі қайшылықтарды ескеруге байланысты. Бұл реттеу кәсіпорындар мен кәсіпкерлер үшін қолайлы салықтық ахуал қалыптастыруға, басым салаларға қаржылық ресурстардың қозғалысын ынталандыруға мүмкіндік береді.

Тұрақтылық қағидасы

Салық саясаты ұзақ мерзімді бағытты көздеуі тиіс. Егер салық салу ережелері жиі өзгерсе, ол салық төлеушінің экономикалық мүдделеріне және жоспарлау мүмкіндігіне кері әсер етеді.

Реформалардың логикасы

Әрбір реформаның түпкі мақсаты — тұрақты салықтық жүйе құру. Алайда реформаның деңгейі мен нақты міндеттері экономикалық кезеңдерге қарай өзгеріп отырады.

Шағын және орта кәсіпкерлік: жеңілдіктердің практикалық маңызы

Көптеген елдер үшін өндірісті өркендету — экономикалық құлдыраудың алдын алудың негізгі шарты. Дамыған мемлекеттердің тәжірибесі экономикалық өсудің маңызды драйвері ретінде шағын және орта кәсіпкерліктің рөлін көрсетеді.

Икемділік

Шағын бизнес сұранысы жоғары тауарларды жылдам шығаруға және нарық өзгерісіне тез бейімделуге қабілетті.

Айналым жылдамдығы

Айналым капиталының оралымы жылдам, инвестициялардың қайтарым мерзімі салыстырмалы түрде қысқа.

Бәсекелестік

Нақты тұтынушыға бейімделіп, монополиялық құрылымдармен бәсекеге түсе алады.

Қолдау тетіктері

Шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау көбіне салықтық жеңілдіктер арқылы іске асады. Бұл міндетті түрде барлық ставкаларды бірден төмендету деген сөз емес; бастысы — жүйелі реформалар арқылы кәсіпкерлік ортаға қолайлы жағдай жасау.

Қазақстанда тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап шағын бизнеске ерекше мән беріліп, құқықтық-нормативтік негіз қалыптастырылды. Қолданылатын негізгі тетіктер:

салық төлеуден толық немесе ішінара босату;
салық салынбайтын минимум;
шегерімдер (дедукциялар);
төлеу мерзімін ұзарту;
салық ставкасын төмендету.

Бұл шаралар қысқа мерзімде бюджет түсімдерін азайтуы мүмкін, алайда өндірістің кеңеюі мен кәсіпкерліктің дамуы арқылы ұзақ мерзімде салық базасының ұлғаюына және түсімдердің артуына жол ашады.

Бюджет кірістері және салық түсімдерінің құрылымы (2008–2011)

Ресми мәліметтер бойынша, салықтық төлемдер республикалық бюджет кірістерінің негізгі бөлігін құрайды. 2009 жылдан бастап салықтық түсімдер айтарлықтай өсіп, бұл экономикалық ахуалдың жақсаруы, салық базасының кеңеюі және заңнамалық-құқықтық негіздің дамуы сияқты факторлармен қатар, бірқатар салықтар бойынша жеңілдіктердің енгізілуімен де байланыстырылады.

ҚР 2008–2011 жж. мемлекеттік бюджетке түскен салықтық түсімдерінің құрылымы, %
№	Көрсеткіштер	2008	2009	2010	2011
1	Табыстар — барлығы	100	100	100	100
2	Салықтық түсімдер	86,9	88,2	91,1	93,3
3	Корпоративтік табыс салығы	31,2	32,8	33,1	34,4
	а) Қосымша құн салығы	21,5	20,8	21,78	21,13
	б) Әлеуметтік салық	18,9	19,3	19,8	20,1
	в) Жеке табыс салығы	9,7	10,1	10,8	11,9
	г) Акциздер	3,7	3,8	4,0	4,0
	д) Мүлікке салық	1,3	0,24	0,3	0,3
	е) Жер салығы	0,3	0,3	0,4	0,4
	ж) Көлік құралдарына салық	0,65	0,70	0,74	0,82
	з) Жер қойнауын пайдаланғаны үшін салығы	0,25	0,16	0,18	0,23
4	Басқа да табыстар	12,5	11,8	8,9	6,72

Қайнар көзі: ҚР Статистика агенттігінің 2008–2011 жж. мәліметтері бойынша құрастырылған.

Қысқаша қорытынды

2008–2011 жылдар аралығында бюджет кірістеріндегі салықтық түсімдердің үлесі артқан. Құрылымда негізгі үлес корпоративтік табыс салығы, қосымша құн салығы, әлеуметтік салық және жеке табыс салығына тиесілі. Бұл деректер салық саясатының бюджет кірістерін ұлғайтуға ықпал еткенін көрсетеді.

Болашақ бағыттар: ШОК-ты дамыту үшін ұсыныстар

Салық түсімдерінің өсуіне қарамастан, Қазақстанда шағын және орта кәсіпкерліктің ІЖӨ-дегі үлесі әлі де жеткілікті деңгейде емес. Осыған байланысты салық жеңілдіктерін қолдануды жетілдірудің келесі бағыттарын ұсынуға болады:

Арнаулы режимдерді кеңейту

Шағын кәсіпкерлік субъектілері үшін арнаулы салық режимін қолдану аясын кеңейтіп, оларды ең алдымен экономиканың шикізаттық емес секторына инвестиция салуға ынталандыру.

Оқыту және консалтинг инфрақұрылымы

Шетел тәжірибесіне сүйене отырып, оқыту орталықтарын құрып, шағын бизнес субъектілеріне жеңілдетілген шарттармен білім беру және кеңес беру қызметтерін ұйымдастыру.

Бұл ұсыныстардың іске асуы бюджет шығыстарының өсімін салықтық кірістермен толықтыру мүмкіндігін кеңейтіп, ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға үлес қосады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Заңы (Салық кодексі). Алматы: Бико, 2008.
Исаханов П.Б. Орта және шағын кәсіпкерлікті дамытудағы салық салудың рөлі. «Аль-Пари», 2005, №3.
ҚР Статистика агенттігінің 2008–2011 жж. мәліметтері.