Қаржылық тәуекелдер
Банктегі тәуекелдерді басқару жүйесі
Банкте тәуекелдерді басқару тәуекел-менеджмент бөлімшесіне жүктеледі. Бөлімше өз қызметінде Тәуекелдерді басқару саясатын, сондай-ақ Тәуекел-менеджмент басқармасы туралы ережені басшылыққа алады.
Қаржылық тәуекелдер
Анықтамасы
Қаржылық тәуекелдер — экономикалық ортаның белгісіз жағдайында сыртқы және ішкі факторлардың ықпалымен банк қызметі нәтижесінде келешекте шығынның туындауына, табыс алмауға, қосымша табысты толық алмауға немесе алуға кедергі келтіруге әкелуі мүмкін оқиғалардың орын алу ықтималдығы.
Қаржылық тәуекелдерді басқару үшін тәуекел-менеджмент бөлімшесі тәуекелдерді басқару саясатын және банк активтері мен пассивтерін басқару саясатын басшылыққа алады.
Кредиттік тәуекел
Клиенттің заемдық және өзге операциялар бойынша қабылдаған ақшалай міндеттемелерін орындамауы немесе шарттың бастапқы талаптарын бұзуы салдарынан шығын туындау тәуекелі.
Нарықтық тәуекел
Валюта бағамы, сыйақы мөлшерлемесі, қаржылық құралдар құны секілді нарықтық параметрлердің қолайсыз өзгеруі нәтижесінде шығынға ұшырау ықтималдығы.
Өтімділік тәуекелі
Банктің міндеттемелерін орындамау немесе оларды уақытылы орындай алмау мүмкіндігіне байланысты тәуекел.
Кредиттік тәуекел: құрылымы және төмендету шаралары
Кредиттік тәуекел түрлері
Заемшы тәуекелі
Заемшының банк заемы шарты бойынша міндеттемелерін орындамау тәуекелі.
Есеп айырысуға дейінгі тәуекел
Мәміленің қолданылу мерзімі ішінде, есеп айырысу әлі жасалмаған кезеңде заемшының орындаудан бас тартуы салдарынан шығынға ұшырау мүмкіндігі.
Есеп айырысу тәуекелі
Есеп айырысу сәтінде ақшаны толық алмау мүмкіндігі (қаражат жеткіліксіздігі, жүйедегі операциялық ақаулар және т.б.).
Мәмілені аяқтау тәуекелі
Міндеттемелерді мерзімінде орындамау немесе кешіктіріп орындау тәуекелі.
Қамтамасыз ету тәуекелі
Тұрғын үй (аралық) заемын қамтамасыз етудің нарықтық құны төмендеген жағдайда, сондай-ақ кепілгердің және/немесе сақтандырушылардың міндеттемелерін орындай алмауына байланысты шығын тәуекелі.
Несиелік қоржын тәуекелі
Аймақтар, заемшылар және басқа да белгілер бойынша қаражаттың теңгерімделмей бөліну тәуекелі.
Тәуекелді төмендету тәжірибесі
- Кредиттік қызметті ұйымдастырушылық қамтамасыз ету және кредит беру шектерін белгілеу.
- Кредиттік ұсынысты бағалау және заемшының кредиттік қабілетін талдау.
- Кредиттерді тәуекел деңгейіне қарай реттеу және белгіленген шектермен салыстыру.
- Кредиттік шешімдер қабылдау кезіндегі өкілеттіктерді бөлу (авторизация).
- Кредиттерге мониторинг жүргізу, несиелік қоржынды басқару және проблемалы кредиттерді қалпына келтіру.
Кепілзатқа қойылатын тәсіл және мониторинг
Кепілзаттық қамтамасыз ету бойынша қамтамасыз етудің сапасы мен жеткіліктілігіне қатаң, сараланған тәсіл қолданылады. Кепілзаттың жағдайы мен нарықтық құнын растау үшін тұрақты мониторинг жүргізіледі: жылжымайтын мүлік нарықтарының үрдістеріне бағалық талдау жасалады, кепілзаттық қоржынның құрылымы бағаланады, сондай-ақ мерзімі өткен заемдар бойынша кепілзаттар нақтыланады.
Нарықтық тәуекел: мақсат, бағалау және түрлері
Анықтамасы және басқару мақсаты
Нарықтық тәуекел — нарықтық параметрлердің (валюта бағамы, сыйақы мөлшерлемесі, қаржылық құралдар құны және т.б.) қолайсыз өзгеруі нәтижесінде шығынға ұшырау ықтималдығы. Ол сыртқы орта өзгерістеріне банк табысының тәуелділігін, сондай-ақ жекелеген құралдар, эмитенттер және заемшылар бойынша ықтимал шығынды сипаттайды.
Нарықтық тәуекелді басқарудың негізгі мақсаты — табыс деңгейін қолайлы шекте ұстап тұру және қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету, сондай-ақ банктің қаржылық жағдайын нашарлататын ішкі және сыртқы факторларды төмендету.
Бағалау және мониторинг
- Мониторинг VaR әдістемесі арқылы қоржын және жекелеген құралдар кесігінде жүргізіледі.
- Нарықтық тәуекелден туындайтын ықтимал шығынды жабу үшін экономикалық капитал көлемі есептеледі.
- VaR көрсеткішін бағалау үшін тарихи модельдеу әдісі қолданылады.
Пайыздық тәуекел
Сыйақы мөлшерлемелерінің қолайсыз өзгеруі салдарынан шығынға ұшырау тәуекелі.
- Активтер мен міндеттемелердің (тіркелген мөлшерлемелерде) өтеу мерзімдерінің сәйкес келмеуі.
- Активтер мен міндеттемелер бойынша сырғымалы/тіркелген мөлшерлемелерді әртүрлі қолдану.
- Базистік тәуекел: ұқсас құралдар бойынша сыйақыны есептеу және түзетудің әртүрлі әдістері.
Бағалау үшін өтеу/орындау мерзімдерінің сәйкессіздігін және пайыздық активтер мен пассивтердің қайта бағалануын талдауға негізделген GAP-талдау қолданылады.
Валюталық тәуекел
Шетел валюталары бағамының өзгеруі нәтижесінде шығынға ұшырау тәуекелі. Шығын қаупі валюталар бойынша банк позицияларын құндық мәнде қайта бағалаудан туындайды.
Баға тәуекелі
Қаржылық нарықтағы жағдай өзгеріп, қаржылық құралдардың нарықтық құнына әсер еткен кезде қоржын құнының ауытқуы салдарынан шығынға ұшырау тәуекелі.
Өтімділік тәуекелі: стратегия және басқару
Негізгі ұстанымдар
Өтімділік тәуекелі — банктің міндеттемелерін орындамау немесе оларды уақытылы орындай алмау мүмкіндігіне байланысты тәуекел. Өтімділікті жоғалту тәуекелін басқару барысында банктің ағымдағы өтімділігі бақыланады, сондай-ақ орналастырылған және тартылған қаражаттың, сыйақы алуға (төлеуге) байланысты табыс пен шығыстың мерзімдері салыстырылады.
Өтімділікті басқару стратегиясы
Стратегия банк қызметінің ауқымына сай қалыптастырылады және:
- бизнес-қызмет бағытын ескереді;
- өтімділік қажеттілігін және өтімділік тапшылығы кезеңіндегі салдарларды (банкке тән немесе нарықтық) бағалайды;
- қажет болған жағдайда екі фактор да бір мезетте орын алуы мүмкін екенін назарға алады.
Ұйымдастыру мақсаты
Өтімділікті тиімді басқаруды ұйымдастырудың мақсаты — өтімділікті жоғалту тәуекелін ерте анықтау және банктің мүдделерін қатар сақтай отырып, банк тұрақтылығын және банк клиенттерінің, корреспонденттерінің, қатысушылары мен серіктестерінің мүдделерін қорғай алатын уақтылы әрі дұрыс шараларды қолдану арқылы алдын алу.
Өтімділікті басқару барысында банк қаржылық нарықтағы жағдайға, банктің қаржылық ахуалына және өтімді позицияларына қарай басқару әдістерінің тиімді комбинациясын таңдайды.
Қаржылық емес тәуекелдер
Операциялық тәуекел
Операциялық тәуекел — ішкі процестерді орындау кезінде қызметкерлер жіберген қателер мен кемшіліктерден, ақпараттық жүйелер мен технологиялардың жұмыс істеуінен, сондай-ақ сыртқы оқиғалардан шығын туындау тәуекелі.
Негізгі көздері
- Ұйымдастырушылық құрылымның айқындығының жеткіліксіздігі (жауапкершілік, есеп беру, басқару).
- Стратегиялар, саясаттар, стандарттар және IT шешімдеріндегі олқылықтар; ресурстардың жеткіліксіздігі.
- Ақпараттың қате болуы немесе оны дұрыс қолданбау.
- Кадрлардың біліктілігі төмен болуы және/немесе персоналды басқарудың әлсіздігі.
- Бизнес-процестердің дұрыс құрылмауы және ішкі бақылаудың әлсіздігі.
- Сыртқы ықпалдың тосын немесе бақылаусыз факторлары.
- Заңнама өзгерістері немесе ішкі регламенттердегі қателер мен кемшіліктер.
- Басшылық пен қызметкерлердің қате әрекеттері салдарынан клиенттердің сенімсіздігі және клиенттік базаның тарылуы.
Операциялық тәуекелдерді басқару жүйесі
Операциялық тәуекелдерді басқару мақсатында банкте тәуекелдерді бірегейлендіру, бағалау, өлшеу, мониторинг, сондай-ақ болдырмау және жұмсарту бойынша тұрақты рәсімдер қолданылады.
Практикада банк Қазақстан Республикасы заңнамасының, уәкілетті органдардың нормативтік құқықтық актілерінің талаптарын, сондай-ақ банктік қадағалау жөніндегі Базель комитеті құжаттарында баяндалған ұсынымдарды басшылыққа алады.
Шығындар деректер базасы және есептілік
Банкте операциялық шығындар бойынша орталықтандырылған аналитикалық деректер базасы жүргізіледі. Орталық аппараттың құрылымдық бөлімшелері мен филиалдар анықталған операциялық шығын жағдайлары туралы мәліметтерді береді және жинайды.
Біріздендірілген сипаттамалар мен деректерді нақтылау:
- операциялық тәуекел көрсеткіштеріне сандық баға беруге (оның ішінде бағыттар мен санаттар кесігінде) мүмкіндік береді;
- тәуекел көздерін анықтауды күшейтеді;
- шектеу шараларын қабылдауды және басқарушылық есептілікті қамтамасыз етеді.
Минимизациялау шаралары
- Тиімді ұйымдастырушылық құрылым, ішкі нормативтік құжаттар және операцияларды орындау рәсімдері.
- Өкілеттіктер мен есептілікті бөлу қағидаттарын сақтау.
- Белгіленген шектердің сақталуын бақылау.
- Құжаттар мен шоттарды жүйелі салыстырып тексеру.
- Материалдық активтер мен ақпаратқа қолжетімділіктің белгіленген тәртібін сақтау.
- Қайталанбауы үшін жүйелік қателерді талдау.
- Қызметкерлерді сапалы іріктеу және біліктілігін тұрақты арттыру.
Бедел тәуекелі
Қоғамдағы теріс пікір немесе банкке деген сенімнің төмендеуі салдарынан шығынға ұшырау тәуекелі.
Құқықтық тәуекел
Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын бұзу, ішкі құжаттарға сәйкес келмеу, ал резидент емес тұлғаларға қатысты — өзге мемлекеттердің заңнамасына сәйкес болмау салдарынан шығынға ұшырау тәуекелі.
Комплаенс-тәуекел
Қазақстан Республикасы заңнамасының, уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілерінің, сондай-ақ банктің ішкі ережелері мен процедураларының талаптарын сақтамау салдарынан шығын туындау тәуекелі.
Қорытынды акцент
Тәуекелдерді басқару жүйесі банктің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталады: кредиттік тәуекелде — заемшының қабілетін талдау мен мониторинг, нарықтық тәуекелде — VaR негізіндегі бағалау және капиталмен жабу, өтімділік тәуекелінде — мерзімдер мен позицияларды үйлестіру, ал қаржылық емес тәуекелдерде — рәсімдер, бақылау және комплаенс мәдениеті арқылы ықтимал шығынды төмендету.