Түйсіктің физиологиялық негіздері
Танымдық процестерге шолу
Танымдық процестерге түйсік, қабылдау, ойлау, сөйлеу, қатынас, қиял және ес жатады. Бұл процестер адамның сыртқы дүниені танып-білуін қамтамасыз етеді: алдымен қарапайым сезімдік деректер қалыптасады, кейін олар бірігіп, тұтас бейнеге, әрі қарай білім мен тәжірибеге ұласады.
Негізгі идея: таным түйсіктен басталады, ал терең түсіну үшін қабылдау, ес және зейіннің бірлескен жұмысы қажет.
Түйсік: мәні және қызметі
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттері сезім мүшелеріне тікелей әсер еткенде миымызда пайда болатын бейнелер түйсік деп аталады. Түйсік арқылы біз заттардың түсін, иісін, дәмін, қатты-жұмсақтығын, кедір-бұдырлығын және басқа да қасиеттерін ажыратамыз.
Түйсік тек сыртқы әлемді ғана емес, ағзада болып жатқан өзгерістер туралы да хабар береді: дененің қозғалысы, кеңістіктегі орналасуы, мүшелердің жұмыс күйі секілді мәліметтерді жеткізеді. Сондықтан түйсік — білім атаулының алғашқы көзі.
Қарапайым мысал
Егер адам көзін жұмып тұрып, алақанына белгісіз зат тисе, ол оның нақты атауын емес, көбіне «қатты», «жылтыр», «суық», «жылы», «кедір-бұдыр» сияқты қасиеттерін сипаттайды. Бұл — түйсіктің көрінісі.
Маңызды шектеу
Түйсік заттың тек жекелеген қасиеттерін бейнелейді. Мысалы, адам көз алдында өте қысқа уақыт жарқ еткен жарықты байқауы мүмкін, бірақ оның не екенін бірден атай алмауы ықтимал.
Түйсіктің физиологиялық негізі (талдағыштар)
И. П. Павловтың жоғары жүйке қызметі туралы ілімі түйсіктің пайда болуын талдағыштар (анализаторлар) деп аталатын анатомиялық-физиологиялық жүйке аппаратының жұмысымен түсіндіреді. Адамда және жануарларда көру, есту, қозғалыс сияқты көптеген талдағыштар бар.
Талдағыштың 3 бөлігі
-
1
Рецептор (сезім мүшесі) — сырттан келген физикалық немесе химиялық тітіркендіргішті жүйкелік қозуға айналдыратын шеткі орган.
-
2
Өткізгіш бөлім (жүйке жолдары) — рецептордан шыққан қозуды жұлынға, ми бағанасына және ми қыртысына жеткізеді; сондай-ақ орталықтан шетке бағытталған жолдар арқылы жауап реакцияларын реттейді. Қозу жүйке талшықтары бойымен шамамен секундына 120 метр жылдамдықпен таралады.
-
3
Мидағы орталықтар — тітіркендіргіштерді нәзік талдап, ажыратуға қабілетті нейрондар жүйесі. Бұл бөлім ағзаның ортаға икемделуін дәл қамтамасыз етеді.
Кибернетика тұрғысынан адам — өзін-өзі басқаратын күрделі жүйе; ал талдағыштар — сол жүйенің негізгі хабарлау арналары. Ми қыртысындағы үздіксіз қызмет көбіне кері байланыс арқылы реттеледі.
Қабылдау және оның физиологиялық негізі
Егер түйсік заттар мен құбылыстардың жеке қасиеттерін ғана бейнелесе, қабылдау — сол заттар мен құбылыстардың миымызда тұтастай бейнеленуі. Қабылдау кезінде түс, дыбыс, иіс, дәм, форма сияқты белгілер бірігіп, бір бүтін образға айналады.
Алма мысалы
Алманы қабылдағанда бізге оның қызыл түсі, хош иісі, тәтті дәмі сияқты қасиеттер бір мезгілде әсер етеді. Соның нәтижесінде миымызда «алма» деген тұтас зат бейнесі қалыптасады.
Тәжірибенің рөлі
Қабылдауда адамның өткен тәжірибесі ерекше маңызды. Мысалы, поезды көрмей өскен бала оны бірден тани қоюы қиын болуы мүмкін.
Қабылдау — сыртқы нысанға жай ғана «селқос үңілу» емес, белсенді процесс. Белсенді қабылдау ғана дүниені тереңірек тануға мүмкіндік береді. Физиологиялық тұрғыдан қабылдау ми қыртысындағы күрделі анализдік және синтездік қызметтің нәтижесі болып саналады.
Павлов түсіндірмесі: «қатынас рефлексі»
Қабылдаудың физиологиялық негізіне бірнеше тітіркендіргіштің жиынтығы мен олардың қарым-қатынасы нәтижесінде пайда болатын уақытша жүйке байланыстары жатады. И. П. Павлов мұны қатынас рефлексі деп атаған.
Мысалы, көру талдағышында осындай байланыстардың қалыптасуы заттың түсі немесе мөлшері өзгерсе де, оның тұлғасын тануға көмектеседі. Демек, қабылдау — бір ғана талдағыштың емес, бірнеше талдағыштың бірлескен қызметі (мысалы, кино көруде көру және есту талдағыштары бірге жұмыс істейді).
Раушан гүлін қабылдау
Раушанды қабылдағанда біз оның әдемі түрін, түсін көреміз, жұпар иісін сеземіз, ұстап көріп жапырақтарының нәзік әрі жұмсақ екенін аңғарамыз. Бұл — бірнеше талдағыштың үйлесімді жұмысы.
Ес: процестері және түсіндіру бағыттары
Ес — сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адам миында сақталуы, кейін қайта жаңғыртылуы, танылуы және ұмытылуы арқылы көрінетін күрделі психикалық процесс.
Естің физиологиялық негізі туралы көзқарастар
И. П. Павлов ес құбылысын жүйке жүйесінің пластикалық қасиетімен байланыстырған. Пластикалылық — түрлі қозулардан қалған әсерлердің кейін қайтадан уақытша байланыстарға түсу қабілеті.
Электрофизиологиялық бағыт
Кейбір зерттеушілер есті мидағы электрлік құбылыстармен байланыстырады.
Нейрохимиялық бағыт
Енді бір ғалымдар есті мидың нейрохимиялық процестері арқылы түсіндіруге ұмтылады. Дегенмен, естің ми массасындағы нақты «орны» туралы толық, біржақты қорытынды әлі де күрделі мәселе.
Ассоциациялар: түрлері
Бір нәрсені есте сақтау көбіне оны байланыстыру деген сөз. Ес процесінің негізінде жатқан байланыстар психологияда ассоциация деп аталады: егер біз бірнеше объектіні қатар немесе бірінен соң бірін ойлап, елестетсек, олардың арасында байланыс қалыптасады. Кейін сол объектілердің біреуі еске түссе, қалғандары да жаңғыруы мүмкін.
Павлов және ассоциация
Ассоциация принципін алғаш сипаттаған ойшылдардың бірі — Аристотель. Ал ассоциацияны шартты рефлекс теориясымен ғылыми түрде байланыстырып, оның ми қыртысындағы уақытша байланыстар екенін негіздеген — И. П. Павлов. Ол ассоциациялар екі қозу процесінің қабаттасуы мен байланысуынан туып, көп қайталанған сайын бекитінін көрсеткен.
Іргелестік
Бір зат туралы елес соған қатысты екінші бір елесті қатар тудырады. Мысалы, Кремль ұғымы Қызыл алаң ұғымын еске түсіруі мүмкін.
Ұқсастық
Бір образ өзіне ұқсас басқа образды жаңғыртады. Мысалы, толқынның шуы адамдардың күбір-сыбырын еске салуы мүмкін.
Қарама-қарсылық
Бір елес оған қарама-қарсы екінші елесті туғызады: ақ пен қара, биік пен аласа, айқай-шу мен тым-тырыс.
Ес процестерінсіз адам мәдениеттің кез келген саласын толық меңгеріп, жан-жақты жетілуі қиын болар еді.
Зейін: анықтамасы, түрлері, физиологиясы
Зейін — адамның психикалық әрекетінің белгілі бір нысанға бағытталып, соған шоғырлануы. Зейіннің адам өміріндегі орны ерекше: әсіресе оқу мен таным процесінде. Сабақты түсінбеу, материалды есте дұрыс сақтамау, тапсырмада қате жіберу көбіне зейіннің жеткіліксіздігінен болады.
Зейінге әсер ететін факторлар
- Іс-әрекеттің сипаты мен маңыздылығы
- Қызығушылық, қажеттілік, мақсат-мұрат
- Ерік-жігер сапалары
- Темперамент, мінез ерекшеліктері
Ухтомский: доминанта теориясы
Академик А. А. Ухтомскийдің доминанта теориясы бойынша, көптеген тітіркендіргіштердің ішінде біреуі миға ерекше күшті әсер етіп, мидың белгілі бір алабын басым қозу күйіне келтіреді. Сол басым алап басқа әлсіз қозуларды өзіне тартып, нәтижесінде адам бір нысанға қатты шоғырланып, өзге нәрселерді байқамай қалуы мүмкін.
Зейіннің түрлері
Ырықсыз зейін
Көбіне күтпеген, қызықты немесе күшті тітіркендіргіштерге байланысты өздігінен пайда болады.
Ырықты зейін
Белгілі мақсатқа сай, саналы түрде ерік күшін жұмсау арқылы орындалады.
Үйреншікті зейін
Әдетке айналғандықтан, арнайы күш салуды көп қажет етпейтін тұрақты шоғырлану.
Негізгі қасиеттері
- Тұрақтылық
- Бір нысаннан екіншісіне ауысу жеңілдігі
- Бөлінуі (бірнеше әрекетті қатар алып жүру)
- Қамту көлемі
- Алаң болмаушылық
Психологиядағы түсіндірулер
А. Р. Лурия зейінді субъектінің қажетті ақпаратты таңдап алуы, қимыл-қозғалыстар бағдарламасын сүйемелдеуі және оның орындалуын қадағалауы ретінде сипаттайды.
С. Л. Рубинштейн бойынша, зейінде сананың объектімен байланысы көрінеді: бір жағынан зейін объектіге бағытталады, екінші жағынан объектінің қасиеттері де зейінді өзіне тартады.
В. И. Страхов зейіннің сыртқы көрінісі мен оның шынайы күйі әрдайым сәйкес келе бермейтінін атап өтеді: адам кейде зейінді болып көрінуі немесе керісінше, зейінді емес болып көрінуі мүмкін.