Гемоглобин күрделі зат

Кіріспе

Қан жүйесі адам организмінің өмір сүруі үшін шешуші маңызға ие. Адам ағзасы тағам арқылы қоректік заттарды қабылдап, оларды қорыту нәтижесінде құрылыс материалдарын және оттегінің қатысуымен жүретін тотығу үдерісі арқылы энергия алады. Осы өзгерістер барысында пайдалы заттармен қатар ағзаға қажетсіз, тіпті уытты өнімдер де түзіледі. Олардың бәрін қажетті орынға жеткізіп, артықтарын әкететін негізгі тасымалдаушы орта — қан.

Қан ұлпалардағы жасушаларға оттегі мен қоректік заттарды әкеліп, ал алмасу өнімдерін шығарушы мүшелерге (ең алдымен бүйрекке) тасымалдайды. Сонымен бірге ол дене температурасын тұрақтандыруға қатысады, иммундық қорғанысты қамтамасыз етеді және мүшелер қызметін гуморальдық жолмен реттеуге көмектеседі.

Негізгі ой

Қан — тек «тасымалдаушы» ғана емес: ол реттеу, қорғаныс және гомеостаз (ішкі тұрақтылық) жүйелерінің ажырамас бөлігі.

Негізгі бөлім

1) Қанның құрамы және қан жасушалары: эритроциттер

Қан (гр. haima, лат. sanguis) — қантамырлардың тұйық жүйесімен ағатын, ағзаның ішкі сұйық ортасына кіретін ерекше дәнекер ұлпа. Ішкі ортаға қанмен қатар ұлпа сұйықтығы және лимфа да жатады.

Плазма

Қанның сұйық бөлігі. Орта есеппен 55–60%. Негізінен су және еріген заттардан тұрады.

Пішінді элементтер

Эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер. Жалпы көлемі шамамен 40–45%.

Жалпы қан мөлшері

Ересек адамда әдетте 4,5–6 л (дене салмағының шамамен 6–8%).

Қанның негізгі қызметтері

Жасушалар мен мүшелер арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.
Оттегін өкпеден ұлпаларға жеткізіп, көмірқышқыл газын кері тасымалдайды.
Қоректік заттарды асқорыту жолынан ұлпаларға жеткізеді.
Зат алмасудың соңғы өнімдерін шығару мүшелеріне тасымалдайды.
Дене температурасының тұрақтылығын қолдайды.
Иммундық қорғанысқа қатысады және гормондарды тасымалдайды.
Қышқыл-сілтілік тепе-теңдік пен су алмасуды реттеуге қатысады.
Ұю жүйесі арқылы қан кетуді тоқтатуға көмектеседі.

Плазманың құрамы (қысқаша)

Плазманың шамамен 90–92%-ы су, 7–8%-ы нәруыздар (альбуминдер, глобулиндер, фибриноген), ал қалған бөлігі әртүрлі органикалық және бейорганикалық заттардан тұрады: глюкоза, липидтер, минерал тұздар (натрий, калий, кальций, хлор), аминқышқылдары, мочевина, ферменттер, гормондар, холестерин және т.б.

Эритроциттердің құрылысы мен қызметі

Эритроциттер — қанның қызыл түсті, негізінен ядросыз жасушалары. Олардың пішіні екі жағы ойыңқы дискіге ұқсайды, бұл беткі ауданын үлкейтіп, газ алмасуға қолайлы жағдай жасайды. Ересек адамда 1 мм³ қанда шамамен 4,5–5 млн эритроцит болады; жаңа туған нәрестеде бұл көрсеткіш жоғарырақ болып, кейін біртіндеп қалыпқа келеді.

Гемоглобин

Эритроциттің қызыл түсін беретін, құрамында темірі бар күрделі нәруыз. Ол оттегіні өкпеден ұлпаларға, ал көмірқышқыл газын ұлпалардан өкпеге тасымалдауды қамтамасыз етеді.

Тіршілік ұзақтығы

Эритроциттердің орташа өмір сүру ұзақтығы 90–120 күн. Ескілері көбіне көкбауыр мен бауырда ыдырап, жаңалары сүйек кемігінде түзіледі.

Нәрестелердегі «сары ауру» туралы

Өмірінің алғашқы апталарында нәрестеде эритроциттер көп ыдыраған кезде пигмент алмасуы күшейіп, тері сарғыштануы мүмкін. Бұл құбылыс жиі «нәрестелік сарғаю» деп аталады және жұқпалы вирустық гепатитпен (Боткин ауруымен) тікелей байланысты емес. Әдетте уақыт өте келе ағза жаңа қан жасушаларын түзуге бейімделіп, тері түсі қалпына келеді.

Қанның ұюы (гемостаз)

Қантамыр жарақаттанғанда қанның ұюы іске қосылып, қан кетуді тоқтататын ұйынды — тромб түзіледі. Ұйынданың негізгі құрылымдық бөлігі — фибрин. Ол плазмадағы еріген нәруыз — фибриногеннен түзіледі. Бұл үдерісте тромбоциттер және зақымданған ұлпалардан бөлінетін факторлар маңызды рөл атқарады.

2) Қан жүйесінің физиологиясы

Қан — ағзаның негізгі сұйық ішкі ортасы. Ересек адамда оның жалпы мөлшері шамамен 4,5–6 литр. Балаларда дене салмағына шаққандағы үлесі жастың өсуіне қарай өзгереді: жаңа туған кезеңде жоғары болып, кейін біртіндеп төмендейді.

Қан деполары

Организмдегі қанның едәуір бөлігі «қор» ретінде сақталып, қажет кезде айналымға қосыла алады. Қан деполарына бауыр, көкбауыр, өкпе және тері жатады.

Физикалық қасиеттер

Меншікті салмақ: ересекте шамамен 1,055–1,063; жаңа туғандарда сәл жоғары.
Тұтқырлық: судың тұтқырлығы 1 деп алынса, қан көрсеткіші жасқа қарай өзгеріп, кейін тұрақтанады; плазма тұтқырлығы төменірек.
Температура: қан дене жылуын тасымалдап, бауыр мен бұлшықеттерде жылынады, тері арқылы салқындайды.

Химиялық қасиеттер

Осмостық қысым: плазмадағы тұздар мен еріген заттарға тәуелді; тұрақтылығы жасушалардың тіршілігі үшін маңызды.
рН (белсенді реакция): қалыпты шамасы шамамен 7,36, яғни әлсіз сілтілік орта.
Буферлік жүйелер: гемоглобиндік және карбонаттық буферлер қышқыл-сілтілік тепе-теңдікті сақтайды.

Қан құрамының, физикалық және химиялық қасиеттерінің салыстырмалы тұрақтылығы жүйке жүйесі мен гуморальдық реттеу механизмдерінің үйлескен жұмысы арқылы қамтамасыз етіледі.

Балаларда қоректік зат тапшылығы қалай байқалуы мүмкін?

Кейбір минералдар немесе энергия көздері жеткіліксіз болғанда балаларда ерекше «тамақ талғау» көріністері байқалуы мүмкін: мысалы, кальций жетіспесе борға немесе әкке әуестік, ал глюкоза азайса тәтті тағамдарға құштарлық артуы ықтимал.

3) Қан айналымы мен қан құрамының жас ерекшеліктері

Балаларда қан жүйесінің көрсеткіштері (жасушалар саны, плазма нәруыздарының арақатынасы, тұтқырлық және т.б.) жасқа байланысты өзгеріп отырады. Бұл өзгерістер өсу, зат алмасудың қарқындылығы және бейімделу механизмдерінің жетілуімен түсіндіріледі.

Плазма нәруыздары: альбумин–глобулин қатынасы

Жаңа туған кезеңде глобулиндердің үлесі жоғары болуы мүмкін. Кейін альбумин мөлшері біртіндеп артып, ал глобулиндер белгілі бір деңгейде тұрақтанады. Жасөспірім шақта бұл қатынас ересектерге жақындайды.

Минерал тұздары

Қандағы минерал тұздарының жалпы мөлшері ересекте шамамен 0,90–0,95%. Балалық шақта калий, натрий, кальций сияқты иондардың деңгейі аздап ауытқып, кейін тұрақтанады.

Эритроциттер мен гемоглобиннің жасқа байланысты өзгерістері

Туған кезде эритроцит саны жоғары болады (ұрықтық эритроциттер мен жаңа түзілген жасушаларға байланысты), кейін алғашқы апталарда төмендеп, қалыпты деңгейге жақындайды.
Гемоглобин мөлшері нәрестеде салыстырмалы жоғары болып, жас ұлғайған сайын ересек деңгейіне түседі.
Эритроциттердің тұну жылдамдығы (ЭТЖ) нәрестеде төмен, жаста ұлғайған сайын артып, ересектердің шамасына жақындайды. Бұл көрсеткіш клиникалық диагностикада маңызды.
Ұйқының жеткіліксіздігі, тамақтану сапасы, күн тәртібінің бұзылуы сияқты факторлар балалардағы эритроциттер санының ауытқуына әсер етуі мүмкін.

Лейкоциттер және иммундық қорғаныс

Лейкоциттер — ядросы бар қан жасушалары. Ересек адамда олардың саны әдетте шамамен 6–8 мың/мм³ деңгейінде болады, ал жаңа туған нәрестеде жоғарырақ кездеседі. Баланың жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті көбіне лейкоциттердің қорғаныш қызметімен байланысты. Бұл құбылыстың бірқатар механизмдерін ғылыми тұрғыда сипаттауға И. И. Мечниковтің еңбектері үлкен үлес қосты.

Лейкоциттердің негізгі түрлері

Гранулоциттер

Нейтрофилдер, эозинофилдер, базофилдер.

Агранулоциттер

Лимфоциттер және басқа дәнсіз түрлер.

Моноциттер

Фагоцитоз және тіндік макрофагтар жүйесімен байланысты.

Лейкоциттердің түрлік арақатынасы лейкоцитарлық формула деп аталады. Ол ауру, физикалық жүктеме, тамақтану және ұйқы сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін.

Қорытынды

Қан жүйесі — тасымалдау, қорғаныс, реттеу және ішкі ортаның тұрақтылығын сақтау қызметтерін біріктіретін күрделі жүйе. Оның құрамы (плазма және пішінді элементтер), физикалық-химиялық қасиеттері және жасқа байланысты өзгерістері организмнің жалпы дамуы мен бейімделу мүмкіндіктерін айқындайды. Эритроциттер мен гемоглобин оттегіні жеткізудің негізгі тетігі болса, лейкоциттер иммундық қорғаныстың өзегін құрайды, ал тромбоциттер мен плазмалық факторлар қан кетуге қарсы қорғаныс береді.

Пайдаланылған әдебиет

Мәтінде дереккөздер толық көрсетілмеген. Егер нақты оқулықтар, авторлар немесе жылдар тізімі берілсе, осы бөлім реттеліп, стандартқа сай рәсімделеді.