Сөздік диктанты
Жазба жұмысының инновациялық түрлері: шығармашылық диктант
Диктант дәстүрлі оқыту үдерісінде ежелден қолданылатын жазба жұмыстарының негізгі түрлерінің бірі. Іс-тәжірибеде оның терме, бақылау, көру, түсіндірмелі, сөздік, өздік, ескерту, ерікті, шығармашылық диктант сияқты нұсқалары кең таралған. Дәстүрлі диктанттардың басты мақсаты — оқушы білімін тексеру, бақылау, теориялық білімін тәжірибеде қолдануға дағдыландыру және сауаттылыққа баулу.
Бүгінгі технологияландыру кезеңі диктант түрлерін жетілдіруді, жүргізудің инновациялық жолдарын іздестіруді алға тартады. Шығармашылық сипаттағы диктанттардың кейбірі дәстүрлі оқытуда да қолданылғанымен, қазіргі талап оларды жүйелі жаңғыртуды қажет етеді.
Шығармашылық диктанттың мақсаты мен қағидалары
Басты мақсаттар
- 1 Қазақ тілі мен әдебиеттен алған білімді тәжірибеде қолдану дағдысын жетілдіру.
- 2 Сауаттылыққа, жазу мәдениетіне баулу.
- 3 Көркем мәтін негізінде әдеби тіл нормаларын меңгерту, тілін ұстарту.
- 4 Тіл дамытуға бағытталған диктант технологиясын жетілдіру.
Ескерілетін мәселелер
- 1 Мәтін мазмұнында оқиға өзегі анық, мағыналы болсын (жалаң суреттеу мен баяндаудан гөрі әрекетке құрылған үзінді тиімді).
- 2 Даралап және саралап оқыту ұстанымын сақтау.
- 3 Көмек қажет ететін оқушыға қысқа нұсқау беру (мәтінді жалғастыруға тірек болатын бағыт).
- 4 Оқиғаның жалғасын тұжырымды жоспар түрінде ұсыну және қажетті тірек сөздермен қамтамасыз ету.
Ынталандыру тәсілі
Диктант алдында шығармашылық конкурс жариялау оқушыларды ынталандырып, назарын бір мақсатқа жұмылдырады. М.Р. Львовтың пікірінше, шығармашылық жұмыстарда оқушының тұлғасы, сезімі, көзқарасы мен өмірлік ұстанымы көрінеді; бұл — тәрбиелік ықпалы күшті құрал.
«В творческих работах учащихся отражается личность школьника... Творческие работы — сильное воспитательное средство» (М., «Просвещение», 1988).
Пәнаралық байланысқа негізделген 4 түр
Қазақ тілін әдебиетпен байланыстыра оқытуға негізделген шығармашылық диктанттың мынадай төрт түрін ұсынуға болады:
1) Сөздік диктанттың жаңа түрі
Сөз бен мағына байланысын көркем мәтін арқылы бекіту.
2) Модельге негізделген диктант
Мәтін мазмұнын «үлгі-сызба» арқылы қайта құрастыру.
3) «Өзің тап» диктанты
Қате/орынсыз сөздерді мәтін мағынасына сай түзету.
4) «Бестік» диктанты
Сөз → сөйлем → сұрақ → жауап → жазу моделімен мәтін құрау.
Сөздік диктант: әдеби мәтінмен байланыстырылған әдіс
Сөздік диктант дәстүрлі әдістемеде бұрыннан бар. Оның ерекшелігі — сөйлем емес, сөздер мен сөз тіркестерінің диктантқа түсуі. Бұл тәсіл уақытты үнемдеп, нақты орфограммаларға назар аударуға және сөздік қорды байытуға мүмкіндік береді.
1-түрі: сөз → мағына
Мұғалім сөзді оқиды, оқушы сол сөздің мағынасын табып жазады (мысал әдебиеттен — «Көксерек»).
| Мұғалім оқитын сөз | Оқушы жазатын мағына |
|---|---|
| Көксерек | Аңшылар ауылға әкелген қасқырдың бөлтірігі |
| Құрмаш | Көксеректі бауырына басып, аялап өсірген бала |
2-түрі: мағына → сөз
Керісінше, мұғалім мағынасын оқиды, оқушы сол мағынаға сәйкес сөзді табады.
| Мағынасы | Сөз |
|---|---|
| Аңшылар ауылға әкелген жетім бөлтіріктің аты | Көксерек |
| Бөлтірікті өсірген бала | Құрмаш |
| Көксеректі бастан теуіп, еңіреген адам | Құрмаштың әжесі |
Талаптары мен тиімділігі
Сөздік диктантқа қойылатын талаптар
- Тұжырымдылық: сұрақ та, жауап та нақты, жинақы және мәнді болуы.
- Алғырлық пен шапшаңдық: жылдам ойлап, дәл жазуға дағдылану.
- Әдебиеттен алған білімді қазақ тілі пәнінде орынды қолдану.
Тіл дамытудағы нәтижесі
- Оқылған тақырыптарды қайталап, жаңа мақсатта қолдануға көмектеседі.
- Сауатты жазуға және сөздік қорды дамытуға ықпал етеді.
- Есте сақтау қабілетін күшейтеді.
Сөздік диктанттарды түрлендіріп отыру маңызды: оқушы қызығушылығын сақтай отырып, алған білімін тиімді әдістер арқылы әрі қарай дамытуға дағдыландыру қажет.
Модельге негізделген диктант: «Мен кім?» үлгісі
Шығармашылық іс-әрекеттің өнімді жолдарының бірі — модельдеу: мазмұн мен мәнді белгілер арқылы көз алдына елестету, жобалау, сұлба жасау. Қазақ тілі сабақтарында модельдеу көбіне сызба не макет арқылы емес, тілдік бірліктер арқылы жүзеге асады. Сондықтан модельдеу — тіл дамыту үдерісіндегі нәтижелі тәсіл.
Әдістемесі (2 кезең)
- 1 Бірінші кезең: әдебиеттен өтіп жатқан көркем шығармадан мәтін оқылады (мысалы, 6-сыныпта Мағжан Жұмабаевтың «Мен кім?» өлеңі). Көп нүктенің орнына қажетті сөздер жазылады.
- 2 Екінші кезең: мұғалім ұсынған модель-сызба толтырылады да, диктант жалғастырылады.
Үлгі-модель
Мен кім?
Мұғалім сұлбаны ғана береді; оқушылар өз білімдері мен мәтінге сүйеніп толтырады.
Кезеңдік жұмыс үлгісі
Мағжанның «Мені»
Мен кім? — Арыстанмын; — Жолбарыспын.
Оқушының өз «Мені»
Мен кім? — Жас тұлпармын; — Жас қыранмын; т.б.
Өзара бағалау
Сен кімсің? — Үлгілі баласың; — Адал доссың; т.б.
Бұл кезеңдердің тәрбиелік мәні де жоғары: әділдікке, турашылдыққа, өзін және өзгені бағалай білуге үйретеді.
Нәтиже: шығармашылық диктанттың ұтымдылығы
- Оқушы тек орындаушы емес, шығармашылықпен түрлендіруші рөлінде көрінеді.
- Өз жұмысын және сыныптасының жұмысын салыстыру, бағалау дағдысы қалыптасады.
- Өзін-өзі және бірін-бірі оқыту арқылы тілдік білімді тереңдетеді.
- Тексеру, жедел қорытынды жасау және коррекция жүргізуге қолайлы.
- Ақын-жазушы стиліне еліктеу арқылы көркем тілдік өрнектерді меңгереді.
- Алған білімді жаңа «өнім» жасауға бағыттайды.
«Өзің тап» диктанты: түзету арқылы үйрету
Пәнаралық байланысқа негізделген шығармашылық диктанттың тағы бір түрі — «Өзің тап» диктанты. Ол әдебиетте өтіп жатқан көркем шығармаға сүйенеді: мұғалім мәтінде әдейі орынсыз сөздер береді (мысалы, сын есім орнына зат есім, сан есім орнына үстеу т.б.), ал оқушы мәтін мазмұны мен әдеби нормаға сай дұрыс нұсқасын өзі табады.
Жүргізу тәртібі
- Мұғалім алдын ала мәтінді дайындап, әр оқушыға үлестіріп береді.
- Мәтінде мақсатты түрде қателер енгізіледі (мысалы, 10 орынсыз/қате сөз).
- Оқушы сол сөздерді тауып, түпнұсқаға немесе мәтін логикасына сәйкес дәл алмастырады.
- Бағалау оқушының қанша қате сөзді тапқаны мен түзетудің дәлдігіне сүйеніп жүргізіледі.
Үлгі тапсырма (6-сынып)
Қазақ тілі: көсемше. Әдебиет: Д. Исабеков «Ата үміті».
- Көсемшені қайталау.
- Шығарманың мазмұны мен кейіпкерлерін еске түсіру.
- Үзіндідегі асты сызылған көсемшелердің түпнұсқадағы нұсқасын табу.
- Мәтіннен 2 көсемшеге және түпнұсқадағы 2 көсемшеге жасалу жолы бойынша талдау жасау.
Тиімділігі
- Көру және есте сақтау қабілетін дамытады.
- Сөздік қордың баюына ықпал етеді.
- Пәнаралық білімді толықтырып, сауатты жазуға дағдыландырады.
«Бестік» диктанты: қысқа модель, жоғары белсенділік
Шағын шығармашылық диктанттың бірі — «Бестік» диктанты. Оның логикасы қарапайым әрі қатаң сақталады: сөз → сөйлем → сұрақ → жауап → жазу. Диктант әдебиеттегі өтіліп жатқан тақырыппен байланыстырылып, қазақ тілі сабағындағы тілдік мақсатпен ұштасады.
Дайындық кезеңі
Оқушы алдын ала шығарманы қайта оқып, мазмұнын бекітеді (үй жұмысы). Сабақта мұғалім диктант тақырыбын жазады және әр оқушыға модельді таратады. Модель құрылымынан ауытқуға болмайды.
Мысал (6-сынып)
Әдебиет: М. Әуезов «Абай жолы» — «Біржан сал Абай аулында» үзіндісі.
Жүргізу үлгісі
| Мұғалім сұрағы | Оқушы жауабы | Оқушы құрастырған мәтін |
|---|---|---|
| Сөз | Біржан | Біржан Абай аулында. |
| Сөйлем | Біржан Абай аулында | Біржан Абай аулына келді. |
| Сұрақ | Неге келді? | Біржан Абай аулына неге келді? |
| Жауап | Өнерімен үлгі беруге келді | Ол өнерімен үлгі беруге келді. |
Түзету жұмыстарынан кейін дайын мәтін мұғалімнің қайта оқуымен жазылып бекітіледі.
Ерекшелігі мен ұтымдылығы
- Мәтін көркем туындыдан алынады және қазақ тілі тақырыбымен кіріктіріледі.
- Оқушы көшіруші емес, мәтін құрастырушы деңгейіне көтеріледі.
- Бір сынып бір мәтін жазбайды: әр оқушы өз нұсқасын жасайды.
- Есте сақтау қабілеті дамып, білімді жаңа мақсатқа қолдануға талпыныс күшейеді.
«Бестік» диктантты поэзиялық шығармалар негізінде де жүргізуге болады: өлең мәтіні оқушы алдында жатады, оқушы мұғалім сұрақтарына жауапты өлеңнен тауып жазады. Бұл тәсіл көру диктантының элементтерімен ұштасады.
Қорытынды
Тіл дамытуға арналған шығармашылық бағыттағы диктант түрлері оқушы танымын белсенді етіп, қызығушылығын арттырады. Ең бастысы — әдеби тілін дамытуға, сауатты жазуға, өз ойын жүйелі жеткізуге және пәнаралық білімді тәжірибеде қолдануға тиімді жол ашады.