Нәзір Төреқұлов қарымы үлкен қаламгер
Тарих таразысы: ұлт зиялыларының жанқиярлық еңбегі
Қазақ елінің, қазақ жұртының тағдыры сынға түскен тарихи кезеңдерде, алмағайып замандарда қазақ оқығандары мен ұлт зиялылары жанқиярлық еңбек көрсетті. Ұлт болашағын ойлап қам жеген, халқы үшін от пен суға түскен, азап шеккен, керек болса осы жолда басын бәйгеге тігіп, жанын қиған да — Алаш арыстары.
Ұлттық тәуелсіздік үшін күресте олардың бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, тізе біріктіріп, ел санасын оятудағы қыруар еңбегін ешқашан ұмытуға болмайды. Алайда 1937 жылдың қырғынында қазақтың қаймағы болған арыстарымыздың дені қуғын-сүргінге ұшырап, басым көпшілігі ату жазасына кесілді. Ажалдан аман қалғандарының өзі ұзақ жылдар бойы елеусіз қалдырылды.
Нәзір Төреқұлов: Алаш идеясы мен мемлекет қызметі тоғысқан тұлға
ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында қазақ ұлтының жарқын болашағын жақындатуға, оның іргетасын қаласуға аянбай еңбек еткен А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Шоқай, С. Садуақасов, Т. Рысқұлов секілді көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің қатарында Нәзір Төреқұловтың да есімі айрықша аталады.
Алаш идеясы біріктірген осы саңлақтар қоғамдық және саяси өмірдің әр саласында еңбек етіп, түптің түбінде ұлттық тәуелсіздікке қол жеткізуге ұмтылды. Мемлекет және қоғам қайраткері Нәзір Төреқұлов та осы идея үшін күресті: азабы мен абыройы қатар жүрген, қатал тағдырды бастан өткерді.
Оның өмір жолына үңілсек, қызметінің барлық белестерінде ең алдымен өз ұлтына, туған халқына қалтқысыз қызмет етуге тырысқанын көреміз. Қажет кезде қалам алып, ғылыммен, әдебиетпен, журналистикамен айналысып, қазақ әдебиеті мен өнеріне, тіл ғылымы мен баспасөзіне, жалпы қазақ тарихы мен руханиятына қымбат мұра қалдырды.
Нәзіртанудағы іргелі пікірлер
Осы мұра туралы алғашқы іргелі ой-пікірлер айтып, салмақты мақалалар жазған ғалымдардың бірі — қазақ журналистикасының ұстазы, көрнекті әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы, профессор Темірбек Қожекеев. Ол 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында-ақ бұл тақырыпты терең қазып зерттеді.
Тұңғыш кәсіби дипломат: халықаралық деңгейде танылған есім
Нәзір Төреқұловтың қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби, білікті дипломат әрі елші болғанын және оның есімі көзі тірісінде-ақ халықаралық деңгейде танылып, жоғары бағаланғанын бүгін үлкен мақтанышпен айтуға тиіспіз. Бұл дәрежеге ол ұзақ та күрделі жолдан өтіп жетті.
Н. Төреқұлов өмірінің осы кезеңі белгілі қоғам қайраткері, саясаттанушы Тайыр Мансұровтың кейінгі жылдары жарық көрген бірнеше еңбегінде нақты деректік құжаттар негізінде жан-жақты ашылады.
Тайыр Мансұров зерттеулеріндегі негізгі кітаптар
- «Нәзір Төреқұлов – Сауд Арабиясы корольдігіндегі КСРО-ның өкілетті өкілі». Хаттар, күнделіктер, есептер (1928–1935). М.: Русский раритет, 2000.
- «Елші Нәзір Төреқұловтың Арабия дастаны» (орыс, қазақ, ағылшын, араб). М.: Реал-Пресс, 2001.
- «Елші Нәзір Төреқұлов. Дипломат, Саясаткер, Азамат». М.: Реал-Пресс, 2003.
- «Елші Нәзір Төреқұлов. Дипломат, Саясаткер, Азамат» (ағылшын тілінде). М.: Реал-Пресс, 2003.
- «Елші Нәзір Төреқұлов» (өмірбаян сериясы). М.: Молодая гвардия, 2004.
- «Елші Нәзір Төреқұлов. Дипломат, Саясаткер, Азамат» (араб тілінде). Эр-Риад: АБЕКАН, 2006.
Мұрағат деректері және құпия құжаттарға қол жеткізу
Бұл еңбектерде Н. Төреқұлов жүрген қызмет белестері, оның ортасында болған тарихи оқиғалар, елшінің өз көзімен көрген елді мекендер, саяси тұлғалармен және мемлекет басшыларымен қарым-қатынасы тиянақты зерттеліп, тұлғаны терең ашуға қызмет етеді.
Әсіресе Ресей Сыртқы істер министрлігі, Ресей қауіпсіздік қызметінің Федералдық бюросы секілді мекемелердегі кіруге рұқсаты шектеулі мұрағаттар мен «аса маңызды мемлекеттік» грифі бар құжаттардың фотокөшірмелерін жинауда зерттеуші айрықша табандылық танытты.
Қасірет пен қиянат: репрессия және 1937 жылғы үкім
Қазақ перзентінің халықаралық деңгейдегі ірі саяси қайраткерге айнала бастауы 1930-жылдардағы репрессиялық аппаратқа ұнамады. Н. Төреқұловтың елшілік қызметін шұғыл тоқтатып, оны Кеңес Одағына қайта шақыртып алу саясатында да осы астар жатты.
Сталин және оның төңірегіндегілердің тікелей ұйымдастыруымен жала жабу арқылы Н. Төреқұловты саяси сахнадан аластауға бағытталған ашық саясат жүргізілді. Түркі жұртына жаны ашып, көмек көрсеткені үшін оны «пантүркизм көсемдерінің бірі» деп айыптады. «Диверсиялық-террорлық пантүркілік ұйымның белсенді мүшесі» ретінде Тұрар Рысқұловпен бірлесіп Кеңес Одағын құлатуға әрекет жасады деген жалған кінә тағылды.
Соңы Н. Төреқұловтың нақақтан нақақ ату жазасына кесіліп, 1937 жылдың 3 қарашасында «халық жауы» деген айыппен қаза табуына алып келді.
Ол мұның бәрін сезді, білді. Соған қарамастан, зиялы да сабырлы, мәдениетті жан ретінде ең соңғы сағатына дейін әділдік жеңер деп үміттенді. Өз замандастары — Алаш көсемдері Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов секілді арыстардан жаным артық емес деп, іштен тынып, соңғы деміне дейін жақсылықтан үмітін үзбеді.
Үкім қағаздарының сұсты ізі
Еңбектерде ату жазасын бекіткен құжаттардың фотокөшірмелері, КСРО Жоғарғы соты Әскери кеңесі «үштігінің» үкім шешімдері беріледі. Жабық мәжілісте жүрдім-бардым тергеліп, талай боздақтың тағдырын қиған қолтаңбаларды көргенде жүрек түршігеді.
Жеке басқа табыну үстем болған қоғамның тұтас бір ұлттың үкілеген үмітіндей аяулыларын шыбын құрлы көрмей, аяққа таптауы — тарих алдындағы ауыр қиянат.
Тұлға қалыптасуы: білім, тәжірибе, жауапкершілік
Н. Төреқұловтың өмір деректері мен елшілікке дейінгі қоғамдық-саяси қызметінің маңызды белестері еңбектерде қысқа да нақты баяндалады. Бұл тәсіл қайраткердің тарихи тұлғасын толық сомдауға мүмкіндік береді.
Ең алдымен Нәзір Төреқұловтың өскен ортасы текті, тәлімді еді: ол қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі саналатын әулетте дүниеге келді, өз заманына сай білім алды. Мәскеудегі беделді оқу орындарының бірі — Мәскеу сауда институтының экономика факультетінде оқыды, бірнеше тілді қатар меңгерді.
Дегенмен шет елде өз мемлекетінің мүддесін жоғары деңгейде қорғау үшін білімнің өзі жеткіліксіз: өмір ағымын дәл бағамдау, ерік-жігер, көрегендік, шешендік, сын сәтте тығырықтан жол табу қабілеті қажет. Бұл қасиеттердің бәрі Нәзір Төреқұлов бойынан табылды.
Елшілікке дейінгі басшылық қызметтері
- Түркістан Компартиясы Орталық Комитетінің жауапты хатшысы
- Түркістан Атқару Комитетінің төрағасы
- Шығыс халықтары институты директорының орынбасары
- КСРО ОАК жанындағы Орталық баспа басқармасының төрағасы
- Түркі халықтарының жазуын латын әліппесіне көшіру жөніндегі комитет төрағасы
Сауд Арабиясындағы миссия: бедел, келіссөз, ақпарат
Н. Төреқұлов елшілік қызметтің негізгі бағыттарын үш тірекке жинақтап меңгерді: өз мемлекетінің беделін лайықты деңгейде ұстау, саяси әрі сауда-экономикалық мүдделерді табанды қорғау және аса қажетті ақпаратты дер кезінде сараптай білу. Ол КСРО-ның беделін көтеруге күш салып, әр деңгейдегі келіссөздерді кәсіби жүргізді.
Сауд Арабиясы сияқты мүлдем беймәлім ортада елші болу аса күрделі еді: қоғамдық-әлеуметтік ерекшеліктері, ішкі саяси иірімдері, ислам әлемінің қатаң дәстүрлері, қасиетті қалаларға қойылатын талаптар бұл қызметті «жүрек жұтқандықпен» теңестіретін.
Соған қарамастан, Н. Төреқұлов Араб жерінде құрметпен қарсы алынып, төрт күннен кейін Меккеде корольдің ұлы, тақ мұрагері Фейсалға сенім грамоталарын тапсырды. Король Әбдел Әзиз Әл-Сауд 1928 жылғы 9 маусымдағы М. Калинин жолдауына жауап хатында жаңа миссия басшысының екі ел арасындағы достық байланыстарды нығайтуға қызмет ететініне сенім білдірді. Бұл құр хаттамалық сыпайылық емес еді: Хиджазда болған сегіз жыл бойы Н. Төреқұлов король мен оның маңайының шынайы ілтипатын көрді.
Бұған оның кісілік болмысы, адамгершілігі, терең білімпаздығы, биік парасаты мен ақылы ықпал етті. Тектілік пен зиялылық оның беделін әріптестеріне ғана емес, қарсыластарына да мойындатты.
Тіл және мәдени орта: сенімге апарар қысқа жол
Бұрын араб тілін арнайы оқымаған Нәзір оны тез меңгергені соншалық, аудармашы қызметінен бас тартты: «Өйтпесем, бірдеңе айтсам, басқаша аударылады да, әңгіменің мәні айдалада қалады», — деп жазады ол. Бұл — дипломатиядағы жауапкершілікті терең түсінгенінің белгісі.
Араб тілін жетік білуі оған ғұламалармен дін тақырыбында еркін сөз таластыруға, салтанатты жиында дипкорпус атынан король мен төңірегіндегілерге сол тілде шешен сөйлеуге мүмкіндік берді. Бұл қабілет оны еуропалық дипломаттардан ерекшелеп, араб сұхбаттастарының құрметіне бөледі.
Сауда келіссөздері және халықаралық қысым
1930 жылы-ақ, ресми сауда шарты жасалмаған кездің өзінде Н. Төреқұлов Сауд режіміне кеңестік мұнай өнімдерін сату жөнінде келіссөз жүргізді: 50 мың «жәшік» бензин мен керосин — елдің бір жылғы қажетін өтейтін көлем. Келіссөз сәтімен аяқталғанымен, бұл үшін голландиялық «Шелл» және америкалық «Стандарт ойл оф Калифорния» компанияларының қатаң қарсылығын еңсеруге тура келді.
Сауд жағы КСРО-дан ағаш, ұн, күкірт, қант және мата сатып алуға да ниет білдірді. 1931 жылға қарай корольге ықпал ету жолындағы топтардың тайталасы күшейіп, Сауд–Британ қатынастары нашарлай түсті. Осындай жағдайда кеңестік мәміленің саяси салмағы арта түсті.
Нәтижесінде 1931 жылғы 2 тамызда Нәзір мен ханзада Фейсалдың қатысуымен 150 мың доллардың бензині мен керосинін несиеге сату туралы шартқа қол қойылды. Бұл ағылшын ықпалына қарсы маңызды қадам еді. Н. Төреқұловтың еңбегін КСРО Сыртқы істер халық комиссары орынбасары Л. Қарахан оған жолдаған хаттарында жоғары бағалады.
Қажылық, отандастар және адамдық парыз
Н. Төреқұлов қажылыққа келген әртүрлі қайраткерлерден, соның ішінде жат жерде жүрген отандастарынан да бойын аулақ салмады. Түркияда қоныс тепкен белгілі панисламист Абдурашид Ибрагимовпен кездесті, Үндістан арқылы Хиджазға өткен, тұрмыс тауқыметін тартқан Өзбекстан азаматтарына көмектесті.
Ол тіпті Жиддаға қоныс аударған Мұса Бигиев, Миян Құдрат секілді түркі тектес отандастарының Өзбекстанда қалған туыстарының тағдырына қатысты мәселелерді көтеруден тайынбады. Нәзірдің өзі бірнеше үлкен және кіші қажылық жасап, ислам талаптары мен дәстүрлерін ұқыппен ұстанды.
«Ид әл-фитр» (Ораза айт) мейрамын ол байланыстарды кеңейтуге пайдаланды: «100-ден астам адаммен сәлемдесіп, сұхбаттастық. Құттықтай келген адамдарға арнайы қабылдау жасадық», — деп жазады хаттарының бірінде.
Беделдің нақты көрінісі
1932 жылы 5 мамырда демалыстан оралғанда, Жидда портында оны дипкорпус мүшелерінен бөлек, сыртқы істер вице-министрі А. Таха, Жидданың вице-губернаторы А. Амри, қаржы министрлігінің сенімді өкілі С. Хашем, құпия полиция бастығы М. Тайиб қарсы алды. Бұл — елші ретіндегі беделінің биіктігін айғақтайтын белгі.
Сауд үкіметімен келіссөздерде Н. Төреқұлов Кеңес үкіметінің саяси ұстанымын берік қорғады. Нәтижесінде Сауд тарапы бұрынғы бірқатар талаптарынан бас тартып, саудаға байланысты шектеулерді алып тастауға келісті. Ханзада Фейсал бұл өзгерісті бес жылға созылған даудан кейінгі маңызды бетбұрыс ретінде сипаттады.
Корольдің өзі Меккедегі ордасындағы кездесуде Нәзірге өз саясатын былай тұжырымдайды: «Мен кеңес өкіметінің көмегіне…» (мәтін осы жерден әрі қарай үзіледі).