Сезімнің жоғарғы шыңы - махаббаттың жолындағы бөгет көбіне дәрменсіз екендігі өмір шындығы

«Қозы Көрпеш—Баян Сұлу» жырының тарихымыздың қай дәуірінде пайда болғаны жөнінде ғалымдар әртүрлі пікір айтады. Бір топ зерттеуші жырдың қалыптасуын Жошы дәуірімен байланыстырса, енді бір топ Ноғайлы кезеңіне телиді. Үшінші бағыттағы ғалымдар оны Қазақ хандығы дәуірімен сабақтастырады.

Дастанның кей деректерде 33 нұсқасы бар екені көрсетіледі. Қазақ арасында ертеден айтылып келе жатқан жырды Сыбанбай, Бекбау, Жанақ, Шөже, Арыстанбай сияқты ақын-жыршылар әрқайсысы өз мәнерімен жырлаған. Ең көп тараған әрі толымды нұсқалардың бірі — Жанақ нұсқасы.

Жырдың мазмұндас, сарындас түрлері туыстас түркі тілдерінде де сақталған. Бұл мол мұраны жинау, жариялау және зерттеу ісінде Ш. Уәлихановтан бастап Мәшһүр Жүсіп Көпеев, М. Әуезов, Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратбаев, Ы. Дүйсенбаев, Е. Жұбанов, Р. Бердібай сынды тұлғалар орасан еңбек сіңірді.

Поэманың негізгі тақырыбы — екі жастың бір-біріне деген адал сүйіспеншілігі. Жыр өмір шындығын да айқын көрсетеді: сезімнің ең биік шыңы саналатын махаббат жолындағы бөгеттер көбіне дәрменсіз екенін, ал қоғам заңдары мен қатыгездік кейде адам тағдырын тығырыққа тірейтінін баяндайды.

Шығарманың басты кейіпкерлері Қозы мен Баян заманның қаталдығын, озбырлығы мен мейірімсіздігін жеңіп, бір-бірімен қауышады. Аз ғана уақыт болса да, олар бақытты күндердің дәмін татады.

Қозы — ауыз әдебиетіндегі көне варианттардың ізімен ғана жүрмей, шынайы болмысқа жақын, келешек ұрпаққа өнеге боларлық бейне ретінде суреттеледі. Ол жастайынан мейірімді, ақылды, ізгі ниетті ортада еркін өсіп, жан-жақты тәрбие көрген. Жырда Қозы адал, әділ, қайырымды, қайратты, намысшыл азамат кейпінде көрінеді.

Оның бойында әкеден жалғасқан намысшылдық пен игі дәстүрдің арнасы бар. Әкесінің бастаған ісін аяқтау, әкесі өлгеннен кейін бұзылған заңдылықты қалпына келтіруді перзенттік парыз санауы — кейіпкердің ішкі өзегін айқындайды. Бұл бейне Баянмен байланыста одан әрі толыға түседі.

Баян Қозыға ғашық болып, оны өзіне жар тұтады. Халықтық салт аясында тәрбиеленген Баян Қозының жеке басын қадірлейді, сүйгеніне адалдық танытады. Жанақ жырлаған вариантта кейіпкерлердің ерекше жағдайда дүниеге келуі мотиві де ұшырасады.

Баян — өз дәуіріндегі қазақ қызының идеалы. Жыршылар оның бойына қазақ әйеліне тән асыл қасиеттерді жинақтайды: сұлулық, адалдық, қамқорлық, парасат. Ол Қозыны қорғап, қажет жерде «кішірею — адамды кемітпейді» деген моральдық ұстанымды да айқын білдіреді.

Жырда заттық әлем мен киім-кешек ерекше көркемдік қызмет атқарады. Тарихи шығармаларда дәуірдің болмысы кейіпкердің тұрмысы, киіну мәнері, ұстаған бұйымдары арқылы танылатындықтан, мұндай детальдардың кезеңмен үйлесуі маңызды. «Қозы Көрпеш—Баян Сұлу» эпосында заттар әлемінің поэтикасы терең мәнге ие.

Айбастың жол-жөнекей сәлемдеме заттарды түсіріп алуы нәтижесінде жер-су атауларының пайда болуы туралы топонимикалық аңыздар өріледі. Осылайша бұйымдар бір мезгілде символдық және топонимикалық қызмет атқарады.

Поэмада Қозы Баян ауылына қойшы-тазша кейпінде келіп, түрін өзгертіп кіреді. Бұл — қауіптен сақтанудың амалы. Алайда Қозы өз болмысын жасыруға іштей намыстанып, бұл кейіпке разы болмай жүреді. Ал Баян үшін сүйгенін осындай кейіпте көру — жүрекке ауыр көрініс.

Соған қарамастан Баян Қозының амандығын бірінші орынға қояды: ол Қозыны дұшпаннан сақтандырып, сыр бермеуді, кішіреюдің адамды кемітпейтінін ұқтырады. Жыршы маска мотивін ұлттық танымға лайықтап, Қозының сырт бейнесін өзгерткенмен, азаматтық кескінін кемітпей, керісінше Баянның ақыл-парасатын айқындай түседі.

Жырда Қодар бастапқыда Баянды шын ұнататын, қыздың көңілінен шығуға тырысатын, еңбекқор, көпшіл жан ретінде де көрінеді. Оны тоқтататын, мысын басатын бірден-бір күш — Баянның өзі. Баянның күліп айтқан бір жылы сөзі үшін құрбандыққа баруға дайын Қодар бейнесі әсерлі берілген.

Алайда ішкі арпалыс, қызғаныш пен бәсеке сезімі тереңдеп, Қодар ақырында Қозыны өлтіреді. Бірақ Қозыны өлтіргенімен, Баянның махаббатын жоя алмайды. Баянның айламен Қодарды Шоқтерекке апарып өлтіруі — бір жағынан Қодардың аңқаулығын көрсетсе, екінші жағынан Баянның қайсар мінезін, сүйгені үшін кек қайтарған табандылығын танытады.

«Қозы Көрпеш—Баян Сұлу» жыры — қазақ руханиятының мәңгі ескірмейтін өзек тақырыптарын қозғайтын көркем әлем. Мұнда махаббаттың беріктігі мен қоғам заңдарының қақтығысы, адам мінезінің күрделілігі, заттық детальдардың символдық қуаты бір арнаға тоғысады.

Баян бейнесі қазақ мәдениетіндегі әдеміліктің ғана емес, ақылдылықтың, парасаттылықтың, тұрақтылықтың да айнымас үлгісі болып қалыптасады.