Қазақша рефераттар

Екі құрамды құрмаластар

Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемдерді топтастыруда көбіне байланысу тәсіліне (салалас, сабақтас) және компоненттер арасындағы семантика-грамматикалық қатынастарға (ыңғайлас, қарсылықты, себеп т.б.) сүйеніп жіктеу басым болды. Осыған байланысты құрмаластың аралас түріне қатысты әр алуан пікір қалыптасты.

Бұл мәселе жөнінде ғалым Б. Шалабай 1982 жылы «Қазақстан мектебі» журналында (№8) мынадай жүйелі ұсыныс жасайды: құрмалас сөйлемнің құрылымдық типтерін айқындауды жеңілдету үшін, алдымен, құрмаластарды компонент санына қарай жай құрмалас сөйлем және күрделі құрмалас сөйлем деп бөлген тиімді.

Екі компоненттен құралған құрмаластарды жай құрмалас, ал үш немесе одан да көп компоненттен құралғандарын күрделі құрмалас деп тануға болады.

Осы қағидаға сүйене отырып, автор жай құрмаластарды салалас, сабақтас деп, ал үш не одан да көп предикативтік орталықтан құралған күрделі құрмаластарды көп компонентті құрмаластар деп атап, оларды өз ішінде:

  • көп компонентті (сыңарлы) салаластар;
  • көп бағыныңқылы сабақтастар;
  • аралас құрмаластар

Бұл топтастыру 2002 жылы жарық көрген «Қазақ грамматикасында» жалғасын табады. Автор салалас құрмаластарды компоненттердің байланысу тәсіліне қарай жалғаулықты және жалғаулықсыз деп бөледі. Ал жалғаулықты салаластар мағыналық қатынастарына қарай: ыңғайлас (мезгілдес), себептес, қарсылықты, талғаулы, кезектес болып сараланады. [20, 690–692-бб.]

Назар аударатын тұс — құрмаластарды ең алдымен предикатив сыңарларының саны бойынша жіктеу. Бұл бағыт кейінгі зерттеушілер тарапынан қолдауға ие болды; біз де осы пікірді құптаймыз.

Компонент санына қарай құрмалас сөйлем екі топқа бөлінеді: екі құрамды құрмаластар және көп құрамды құрмаластар.

Екі құрамды құрмаластар

Құрмалас сөйлем кемінде екі жай сөйлемнен құралады десек, екі құрамды құрмаластарда компонент саны екеумен шектеледі. Дәлірек айтқанда, мұндай құрылым екі предикативтілік орталыққа негізделеді.

Предикативтілік туралы негізгі тұжырымдар

  • Ф.И. Буслаев, А.А. Потебня, Д.Н. Овсянико‑Куликовский, А.А. Шахматов: бастауыш пен баяндауыштың тіркесі ғана ойды білдіретін сөйлем құрай алады.
  • А.М. Пешковский: барлық сөйлем ойды білдіреді, демек әрбір сөйлемде предикативтілік бар.
  • В.В. Виноградов: сөйлем мазмұны шынайы өмір құбылысын бейнелейді; сөйлемнің болмысқа қатысы — предикативтілік.

Осы пікірлерді жинақтай келе, предикативтілік сөйлемнің негізгі қасиетін айқындайтын синтаксистік категория екені көрінеді. Бірдей ұғымды білдіретін құрылымдардың ішінде ерекше функционалдық сапа — предикативтілік — тек сөйлемге тән: болған той, тойдың болуы, той болды қатарында соңғысы ғана предикативтілікке ие.

Предикативтілік сөйлемде, негізінен, жақ, шақ, рай тұлғалары арқылы жүзеге асады. Екі бас мүшелі сөйлемдерде предикативтіліктің көрінісі толық, бір бас мүшелі сөйлемдерде жартылай, ал мүшеленбейтін сөйлемдерде болмайды.

Осыған сүйеніп, Т. Сайрамбаев предикативтілікті бастауыш пен баяндауыш арасындағы грамматикалық қатынаспен байланыстыра түсіндіреді. [104, 6-б.]

Бастауыш–баяндауыш және грамматикалық формалар

Предикативтілікті білдіруде қазақ тілінде ең жиі қолданылатын үлгі — бастауыш–баяндауыш құрылымы. Сөйлем құрау үшін ең аз дегенде екі мүше қажет: ойдың кім немесе не туралы екенін білдіретін бастауыш және сол туралы не айтылатынын білдіретін баяндауыш. Осы екі мүшенің грамматикалық қатынасы сөйлем жасаудың өзегі болады.

Бастауыш пен баяндауыштың байланысы предикативтік қатынас деп аталады. Бұл қатынаспен бірге баяндауыш құрамында көрінетін негізгі грамматикалық көрсеткіштер: шақ, жақ, рай.

Шақ

Сөйлемде айтылған пікірдің болмысқа уақыт-мезгіл тұрғысынан қатынасын білдіреді: Жаңбыр жауды — Жаңбыр жауып тұр — Жаңбыр жауады.

Жақ

Іс-қимылдың (не сапаның) субъектісінің сөйлеушіге қатынасын білдіреді: мен/біз, сен/сендер, ол/олар.

Рай

Пікірдің болмысқа қатысын, айтылымның модальдық қырын танытады. Шақ, жақ, рай тұлғалары баяндауыш құрамында шоғырланып, баяндауышты предикативті мәнді негізгі мүше дәрежесіне көтереді.

Осыдан келіп, предикативтілік (I) — пікірдің болмысқа қатысын білдіру, ал бастауыш пен баяндауыштың грамматикалық байланысы предикаттық қатынас (II) деп танылады.

Бір ұғым — үш қыр: логикалық, грамматикалық, коммуникативтік

Құрмалас сөйлемде компоненттер бірнешеу болғандықтан, жалпы сөйлемге тән предикативтілікте көбіне соңғы сыңардың грамматикалық белгілері доминанттық сипат алады. Алайда субъект–предикаттық қатынас пен бастауыш–баяндауыштық қатынасты толық теңестіруге болмайды: бұл ұғымдар өзара жақын болғанымен, зерттеудің әр түрлі қырын қамтиды.

Демек, предикативтілік:

  • логикалық аспект тұрғысынан — субъект–предикаттық қатынас;
  • грамматикалық аспект тұрғысынан — бастауыш–баяндауыштық қатынас;
  • коммуникативтік аспект тұрғысынан — тема–рема қатынасы.

Мысал 1

Ашу — дұшпан, ақыл — дос.

Мұнда предикативтілік қай қырынан қаралса да өзара сәйкес келеді: ашу, ақыл — субъект, бастауыш әрі тема; дұшпан, дос — предикат, баяндауыш әрі рема.

Мысал 2

Уәде бергіш адамға сене беруге болмайды.

Бұл сөйлемде субъект–предикаттық қатынас пен тема–рема қатынасы белгілі дәрежеде сәйкес келгенімен, грамматикалық бастауышы жоқ құрылым ретінде ерекшеленеді. Мұндай айырмашылықты нақтылай түсетін деректер тілдік материалдан көптеп табылады.

Сөйлем синтаксисі, әдетте, жай сөйлем синтаксисі және құрмалас сөйлем синтаксисі болып екіге бөлінеді; әрқайсысының өзіне тән белгілері бар. Ең алдымен, олар құрылымдық тұрғыдан ерекшеленеді. Екі құрамды құрмаластарды жасауда жай сөйлемнің барлық түрі қатыса алады.