Морфологиялық ерекшеліктері туралы қазақша реферат
Есімдіктердің мағынасы және атаулық табиғаты
Есімдіктердің мағыналары тым жалпы болғанымен, олардың түпкі мәні зат және заттық белгі ұғымдарымен ұштасады. Яғни есімдіктер жалпы түрде затты не заттың белгісін білдіріп, сол ұғымдардың ортақ атауы ретінде қызмет етеді. Сондықтан олар затты немесе заттық белгіні жалпылама түрде атай алу қасиетіне байланысты атауыш сөздер қатарына жатады.
Есімдіктер тұтас алғанда атауыш сөздер саналғанымен, олардың атаулық қасиеті мағыналық тұрғыдан екі бағытқа жіктеледі. Мысалы, мен, сен сияқты жіктеу есімдіктері мен бұл, сол сияқты сілтеу есімдіктерін салыстырсақ, негізгі атаулық мағыналарының біркелкі емес екенін көреміз.
Мағыналық жіктелуі: субстантивтік және атрибутивтік есімдіктер
Есімдіктердің негізгі мағыналары ішкі құрылымы жағынан екі жікке бөлінеді:
- Заттық ұғымдағы есімдіктер — затты білдіретін атаулар. Бұған мен, сен, кім?, не? сияқты есімдіктер жатады. Бұлар субстантивтік есімдіктер деп аталады.
- Заттың белгісі ұғымындағы есімдіктер — заттың белгісін, сапасын не айқындауын білдіретін атаулар. Бұған бұл, сол, қай? сияқты есімдіктер кіреді. Бұлар атрибутивтік есімдіктер ретінде танылады.
Осы екі мағыналық бағыт есімдіктердің морфологиялық түрленуінде де жетекші рөл атқарады.
Морфологиялық ерекшеліктері: түрлену жүйесі
Морфологиялық жағынан есімдіктер түрленетін сөздер тобына жатады. Алайда түрлену сипаты олардың субстантивтік не атрибутивтік болуына тікелей байланысты.
Субстантивтік есімдіктердің түрленуі
Субстантивтік есімдіктер қолданысқа қарай зат есімдер сияқты көптеліп, тәуелденіп, септеліп, тіпті жіктеліп те қолданыла алады.
Атрибутивтік есімдіктердің түрленуі
Атрибутивтік есімдіктер өз мағынасында тұрған кезде түрлену формаларын қабылдамайды. Түрлену қосымшалары оларға тек субстантивтенгенде, яғни заттық ұғымға ие болғанда ғана жалғана алады.
Есімдіктерді даралайтын белгі және ерекше түрлену көріністері
Есімдіктерді өзге сөз таптарынан бөліп тұратын басты морфологиялық ерекшелік — олардың барлығына бірдей ортақ, бәрін түгел қамтитын тұрақты формалар немесе біркелкі өзгеру тәсілдерінің болмауы. Бұл, негізінен, есімдіктердің ішкі жүйеде субстантивтік және атрибутивтік болып екіге бөлінуімен байланысты.
Көптелу мен септелудегі айқын белгілер
Есімдіктердің бәрін түгел қамтитын ортақ морфологиялық үлгілер көп болмаса да, кейбір топтарға тән маңызды ерекшеліктер бар. Олар әсіресе көптелу және септелу жүйелерінде анық көрінеді.
- Көптік мағынаны білдіретін -з морфемасы: біз, сіз тұлғаларындағы көптік көрсеткіші.
- Жіктеу және сілтеу есімдіктерінің септелуінде кей жағдайларда дыбыстың түсіп қалуы немесе барыс септігінде Н дыбысының пайда болуы.
Сонымен қатар есімдіктердің сөзжасамдық мүмкіндігі шектеулі: бірен-саран қосымшалар арқылы жасалған кейбір көне сөздер болмаса, есімдіктер негізінде жаңа сөздер жасалмайды.