Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы
Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру: ұғымдар мен орны
Қаржы жүйесінің дербес буыны ретіндегі сақтандыру әдетте күтпеген және төтенше оқиғаларға байланысты белгілі бір объектіні қорғауды, сондай-ақ әлеуметтік қамсыздандыру (сақтандыру) бағытындағы тетіктерді қамтиды. Медициналық сақтандыруды бөлек қарастырғанның өзінде, әлеуметтік сақтандыру мәселелері халықты әлеуметтік қорғау жүйесімен тікелей байланысты.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, азамат жасына жеткенде, науқастанғанда, мүгедек болғанда, асыраушысынан айырылғанда және өзге де заңды негіздер бойынша ең төменгі жалақы мен зейнетақы мөлшерлеріне, сондай-ақ әлеуметтік қамсыздандырылуға кепілдік беріледі.
Нарықтық экономикадағы әлеуметтік қорғау жүйесі
Нарықтық экономикасы бар елдердің тәжірибесіне сай әлеуметтік қорғау жүйесі мемлекеттік және мемлекеттік емес құрылымдардың (жекеменшікті қоса), қоғамдық бірлестіктердің көпжақты жауапкершілігі негізінде қалыптасады. Бұл салада жиі қолданылатын «әлеуметтік қамсыздандыру» және «әлеуметтік сақтандыру» ұғымдары бірдей емес.
- Әлеуметтік қамсыздандыру — халықты әлеуметтік қорғау процесі.
- Әлеуметтік сақтандыру — осы процесті іске асыру нысандарының бірі.
Әлеуметтік қорғауға жұмсалатын шығыстар
Халықты әлеуметтік қорғауға бағытталатын шығыстар мемлекет шығыстары жүйесінде елеулі орын алады. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында бұл шығыстар тұтыну тауарлары мен қызметтер бағасының өсуіне, инфляцияға және ақшаның құнсыздануына байланысты арта түседі.
Әлеуметтік қорғау — қоғамдық дамудың нақты жағдайларына сәйкес азаматтарға қалыпты өмір сүрудің кепілдендірілген деңгейін қамтамасыз етуге арналған басымдықтар мен оларды мемлекеттік және өзге институттар арқылы іске асыратын механизмдер жүйесі.
Ең төмен әлеуметтік төлемақылар қалай есептеледі?
Ең төмен әлеуметтік төлемақылар мөлшерін есептеудің базасы — орта есеппен жан басына шаққандағы тұтыну бюджеті. Ол ең төмен тұтыну қоржынының құны мен құрамын есептеу арқылы айқындалады.
Құрамына кіреді
Негізгі азық-түлік, киім-кешек, дәрі-дәрмек, отын, отбасына қажетті қызметтердің ең төмен жиыны.
Жаңарту қағидасы
Бағалар деңгейінің өзгеруіне қарай мезгіл-мезгіл қайта қаралады және уәкілетті орган бекітеді.
Қаржыландыру арналары
Зейнетақы төлеудің мемлекеттік құрылымдары, әлеуметтік қорлар, сондай-ақ ұйымдардың тұтыну қорлары.
Ұғымдардың айырмашылығы: қамсыздандыру, сақтандыру, әлеуметтік көмек
Әлеуметтік қамсыздандыру
Қоғамның еңбекке жарамсыз және жұмыс істемейтін мүшелерін материалдық қолдауға қатысты қатынастардың кең спектрін қамтиды. Оның нысандары ретінде әлеуметтік сақтандыру, әлеуметтік жәрдемақылар және тұрмысы төмен топтарға берілетін әлеуметтік көмек қарастырылады.
Әлеуметтік сақтандыру
Экономикалық табиғаты жағынан адамның еңбек қызметімен және осы қызмет нәтижесіне байланысты төлемақылар қорларын қалыптастырумен байланысты. Қаражаттар едәуір деңгейде «өзін-өзі қаржыландыру» қағидасына жақын тәртіппен құралады.
Әлеуметтік көмек
Негізінен кедейлік шегінен төмен немесе соған жақын санаттарға бағытталады. Ол көбіне мемлекет немесе қайырымдылық-қоғамдық, мақсатты, жеке меншік қорлар есебінен көрсетілетін қолдау сипатында болады.
Әлеуметтік мұқтаждарды қаржыландырудың 3 әдісі
Сақтық әдіс
Әлеуметтік төлемақылар түрлерін қаржыландыру үшін қайта бөлу арналары бойынша белгілі мөлшерде аударылатын жарналарға сүйенеді.
Бюджеттік әдіс
Қаражаттар жалпымемлекеттік қордан мемлекеттің мүмкіндігіне және әлеуметтік-бюджеттік саясат мақсаттарына сай бөлінеді.
Қайырымдылық жарналары
Тіркелген мөлшер болмайды; түсім көлеміне қарай ұйымдар айқындаған мақсаттарға жұмсалады.
Зейнетақымен қамсыздандыру және реформалар
Зейнетақы ұғымы және төлеу көздері
Зейнетақы — зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы бар азаматтарға заңнамада көрсетілген тәртіппен төленетін зейнетақы төлемдерінің жиынтығы. Төлемдер Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтан, жинақтаушы зейнетақы қорларынан, ал әскери қызметшілер мен ішкі істер органдары қызметкерлері үшін тиісті ведомстволарды ұстауға көзделген қаражат есебінен жүзеге асырылады.
1997–1998 жылдардағы бетбұрыс
1998 жылға дейін зейнетақы көбіне кәсіпорындардың қызметкерлері үшін аударған жарналары есебінен төленді. Экономикалық дағдарыс пен жұмыссыздық өскен кезеңде жарналар көлемі мемлекеттік төлемдерді толық жабуға жетпей қалуы мүмкін екені айқындалды. Осы жағдай «ынтымақтастық» қағидатына негізделген ескі жүйенің тұрақтылығына қауіп төндіріп, реформаны жеделдетті.
1997 жылғы 27 маусымдағы «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заң қабылданып, жүйе ұрпақтар ынтымақтастығы қағидатынан жеке қорланымдар қағидатына кезең-кезеңімен ауыса бастады.
Жинақтаушы жүйенің логикасы
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінде әр азамат өз табысынан міндетті зейнетақы жарнасын аударады. Осы жарналар есебінен салымшылардың зейнетақы қорланымдары қалыптасады, ал кейін төлемдер жеке зейнетақы шотынан жүргізіледі.
Негізгі мөлшерлеме
Жұмыс берушілер (заңды тұлғалар), сондай-ақ жеке кәсіпкерлер, адвокаттар мен жеке нотариустар қызметкерлердің ай сайынғы табысынан 10% мөлшерінде міндетті жарна аударады.
Ескерту: Міндетті жарнаны есептеуге алынатын ай сайынғы табыс ең төменгі айлық жалақының 75 еселенген мөлшерінен аспауы тиіс.
Инвестициялық кіріс және активтерді басқару
Салымшылардың жинақтары уәкілетті банк (кастодиан) арқылы зейнетақы активтерін басқару ұйымына беріледі. Қаражаттар бағалы қағаздарға, банктік депозиттерге және өзге қаржы құралдарына орналастырылады. Орналастырудан түсетін табыс инвестициялық кіріс деп аталады және ол салымшылардың жеке шоттарындағы жинақ сомасына пропорционалды түрде бөлінеді. Бұл қорланымның ұлғаюына және инфляциядан қорғалуына ықпал етеді.
Зейнетақы жасы және ерекше жағдайлар
Заңнамаға сәйкес Орталықтан зейнетақы төлемдері ерлерге 63 жасқа толғанда, әйелдерге 58 жасқа толғанда, сондай-ақ тиісті еңбек өтілі талаптары орындалған кезде тағайындалады. Еңбек өтілі жеткіліксіз болған жағдайда толық емес көлемдегі жасына байланысты төлемдер белгіленуі мүмкін.
Радиациялық қатерлі өңірлерде тұрған азаматтарға, сондай-ақ 5 және одан көп бала туып, оларды 8 жасқа дейін тәрбиелеген әйелдерге қатысты жеңілдікті нормалар қарастырылған.
Есептеу қағидалары және шектеулер
Зейнетақы төлемін есептеуде орташа айлық табыс негізге алынады: қатарынан 36 күнтізбелік айдағы табыстың жалпы сомасы 36-ға бөлінеді. Сонымен бірге зейнетақыны есептеуге алынатын табысқа қатысты заңмен белгіленетін шектер (айлық есептік көрсеткішке байланысты) қолданылады.
Маңызды: есептеуге кіретін табыс құрамына еңбекке ақы төлеудің барлық түрлері және Үкімет айқындайтын өзге табыстар енгізіледі.
Төлем инфрақұрылымы: орталық, банктер және пошта
«Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың» міндеті — ұйымдардың қызметкерлеріне төленетін жалақыдан аударылатын 10% міндетті жарналарды есепке алу және зейнетақы төлемдерін ұйымдастыру. Орталықтың облыстарда, қалаларда және аудандарда бөлімшелері жұмыс істейді. Төлемдерді жеткізуде банктер мен пошта операторы да қатысады; бұл қызметтер үшін комиссиялық өтемдер қарастырылады.
Жәрдемақылар: әлеуметтік сақтандырудағы маңызды құрал
Жәрдемақы деген не?
Жәрдемақы — жұмыстағы уақытша үзіліс кезеңінде немесе белгілі бір өмірлік жағдайларда туындайтын қосымша шығындарды өтеуге арналған кепілдендірілген ақшалай өтемақы.
Әлеуметтік сақтандыру шеңберіндегі төлемдер
- Сырқаттық парақ (еңбекке уақытша жарамсыздық) бойынша төлемақылар
- Жүктілік және босану бойынша жәрдемақы
- Санаторийге жолдама шығыстарын өтеу (көбіне жұмыс беруші қаражаты есебінен)
- Жаңа туған сәби үшін біржолғы жәрдемақы
- Бала күтімі бойынша жәрдемақы
- Жерлеуге берілетін жәрдемақы (көбіне жергілікті бюджет есебінен)
Еңбекке уақытша жарамсыздық төлемінің ерекшеліктері
Әлеуметтік жәрдемақылар жалпы ауруларға, жарақатқа, карантинге, туберкулезге немесе кәсіби ауруға, сондай-ақ заңда көрсетілген өзге жағдайларға байланысты тағайындалуы мүмкін. Егер уақытша еңбекке жарамсыздық еңбектегі жазатайым оқиғаға немесе кәсіби ауруға байланысты болса, төлем жұмыс беруші тарапынан бірінші күннен бастап орташа жалақының 100% мөлшерінде жүргізіледі.
Еңбек демалысы кезінде уақытша жарамсыздық демалыс күндеріне дәл келсе, сол күндер үшін жәрдемақы есептелмейді; ал еңбекке жарамсыздық демалыстан кейін де жалғасса, төлем қызметкер жұмысқа шығуға тиіс күннен бастап есептеледі.
Бала туу және жүктілік-босану төлемдері
Ядролық сынақтардың ықпалына ұшыраған аумақтарда тұратын әйелдерге жүктілік және босану бойынша жәрдемақы қалыпты босанғанда 170 күнтізбелік күнге, ал босануы ауыр болғанда немесе егіз және одан да көп бала туған жағдайда 184 күнтізбелік күнге төленеді. Сонымен қатар, 2003 жылдан бастап бала тууға байланысты айлық есептік көрсеткіштің 15 еселенген мөлшерінде біржолғы мемлекеттік жәрдемақы төленетіні көрсетілген.
Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар
Мүгедектік бойынша
Мүгедектікке байланысты жәрдемақы өтініш берілген кезде жұмыстың тоқтатылғанына не жалғасуына қарамастан тағайындалады. Мөлшерлемелер айлық есептік көрсеткіштің өзгеруіне қарай қайта қаралып отырады.
Егер мүгедек адамға зейнетақы тағайындалса, мүгедектік бойынша жәрдемақы тоқтатылуы немесе зейнетақы төлемдері ескеріле отырып қайта есептелуі мүмкін.
Асыраушысынан айырылу бойынша
Асыраушысы қайтыс болған отбасының еңбекке жарамсыз, асырауында болған мүшелері жәрдемақы алуға құқылы. Жәрдемақы отбасының барлық құқыққа ие мүшелеріне ортақ түрде тағайындалады.
Шектеу: айлық жәрдемақының ең жоғары мөлшері отбасының еңбекке жарамсыз барлық мүшелеріне 10 айлық есептік көрсеткіштен аспауы тиіс.
Жасына байланысты жәрдемақы
Азамат зейнетақы төлемдеріне құқылы болмаған жағдайда немесе алатын зейнетақысы ең төменгі мөлшерден аз болғанда, заңда белгіленген жасқа жеткен кезде жәрдемақы тағайындалуы мүмкін.
Мәтіндегі дерекке сәйкес, мұндай жәрдемақы айлық есептік көрсеткіштің 3 еселенген мөлшерінде белгіленеді.
Мәтін соңындағы «Қазақстан Республикасындағы арнаулы мемлекеттік жәрдемақы» бөлімі толық берілмегендіктен, бұл тақырыпқа қатысты нақты нормалар мұнда қамтылмады. Егер жалғасын жіберсеңіз, оны да осы құрылымға сәйкес өңдеп, біріздендіріп беремін.