Қазақша рефераттар

Шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ азаматтардың құқық қабілеттілігі туралы қазақша реферат

Шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ тұлғалардың құқық қабілеттілігі

Шетел азаматтары — Қазақстан Республикасының азаматтығында жоқ, бірақ басқа мемлекеттің азаматтығына ие тұлғалар. Азаматтығы жоқ тұлғалар — ешбір мемлекеттің азаматтығына жатпайтын адамдар.

«Тұрғылықты жер заңы» және «жеке заң» ұғымдары

Негізгі түсінік

Тұрғылықты жер заңы — жеке тұлғаның тұрақты тұратын мекенжайы орналасқан мемлекеттің құқығын қолдану қағидасы.

Ал жеке заң (ұлттық заң) — тұлғаның азаматтығына байланысты қолданылатын құқық. Бұл тәсіл тарихи тұрғыдан бірқатар кодификацияларда бекітілген.

Тарихи қалыптасуы

  • 1804 жылғы Француз Азаматтық кодексі шетелде жүрген француз азаматтарының әрекет қабілеттілігі мен азаматтық жағдайы ұлттық заңмен айқындалатынын көрсеткен.

  • Кейін бұл бағыт 1865 жылғы Италияның Азаматтық кодексінде және 1896 жылғы Герман азаматтық заңнамасында да бекітілді.

Англо-американдық құқықтағы domicile (домицилий) тұжырымдамасы

Англо-американдық құқықтағы domicile концепциясы басқа құқық жүйелерінен біршама ерекшеленеді. Ол Рим құқығындағы идеяларға сүйенгенімен, англо-саксондық жалпы құқықта домицилий көбіне:

  • пайда болу домицилиясы (шыққан тегі бойынша) және таңдау домицилиясы (тұлғаның таңдауымен) болып бөлінеді.

  • Мысалы, некеде туған бала әкесінің домицилиясына, ал некесіз туған бала шешесінің домицилиясына қатысты деп танылады.

Осыған ұқсас тәсілдер отбасы мен неке қатынастары, сондай-ақ мұрагерлік қатынастарды анықтауда да қолданылады — яғни жеке заң және домицилий заңы арқылы.

ҚР заңнамасындағы «жеке тұлғаның жеке заңы»

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде жеке тұлғалардың жеке заңына арналған арнайы норма бар — 1094-бап.

Бір азаматтық

Тұлға қай мемлекеттің азаматтығын алса, сол мемлекеттің құқығы оның жеке заңы болып есептеледі.

Екі немесе одан көп азаматтық

Егер адамның екі немесе одан да көп азаматтығы болса, оның жеке заңы ретінде неғұрлым тығыз байланысты мемлекеттің құқығы танылады.

Ұқсас ереже Австрия мен Түркияның халықаралық жеке құқық туралы заңдарында да кездеседі: бірнеше мемлекеттің азаматы болған жағдайда, байланысы жақынырақ мемлекеттің заңы қолданылады.

ҚР аумағында шетелдіктердің әрекет қабілеттілігін анықтаудағы шектеулер

ҚР-да шетел азаматтарының (сондай-ақ азаматтығы жоқ тұлғалардың) әрекет қабілеттілігі, әдетте, олардың жеке заңы арқылы анықталады. Дегенмен бұл қағидаға қатысты үш маңызды шектеу бар.

1) Мәміле жасауға қатысты шектеу

Қазақстан аумағында шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ тұлғалардың мәміле жасауы мәселесінде арнайы тәсіл қолданылады. Егер шетелдік азамат Қазақстанда сатып алу-сату, кепіл, айырбастау және өзге де шарттарды жасасса, кейін өз жеке заңына сілтеме жасап (мысалы, жеке заң бойынша жас мөлшері жетпегенін алға тартып), мәміленің жарамдылығы мен заңдылығын даулауға әрдайым құқылы бола бермейді.

2) Зиян келтіруден туындайтын жауапкершілік

ҚР аумағында шетел азаматының зиян келтіру салдарынан туындаған азаматтық-құқықтық жауапкершілігіне қатысты әрекет қабілеттілігі Қазақстан құқығымен айқындалады.

3) Әрекет қабілеттілігін шектеу және азаматтық жағдайды айқындау

ҚР аумағында шетел азаматтарының және азаматтығы жоқ тұлғалардың әрекет қабілеттілігін шектеу, сондай-ақ оларды хабар-ошарсыз кеткен немесе қайтыс болды деп тану мәселелері ҚР заңнамасы бойынша жүзеге асырылады.