Қазақша рефераттар

Адамның қабілеттері капитал элементі екендігі

Білім және адам капиталы: әлеуметтік қызметтен капиталға дейін

Білімнің қоғам мен адам дамуын айқындайтын рөлін терең түсіну адам капиталы теориясының негізін қалады. Бұл теория бір жағынан адам дамуы тұжырымдамасының пайда болуына теориялық алғышарт болды, екінші жағынан — оның маңызды құрамдас бөлігіне айналды.

Адам капиталы теориясы білімге әлеуметтік қызмет тұрғысынан сапалық жаңа көзқарас ұсынды. Бұған дейін көптеген теорияларда білім еңбек тиімділігін арттыратын фактор немесе ғылыми-техникалық прогрестің қозғаушы күші ретінде қарастырылғанымен, көбіне қосалқы рөл беріліп келді. Білімді шын мәнінде жоғары бағалауға қоғамға оны капитал ретінде қабылдау көмектесті: ең құнды әрі ең сенімді капиталдың бірі.

Питер Друкер: «Білім — бүгінгі күннің нақты капиталы»

ХХ ғасырдағы көрнекті ойшыл Питер Друкердің «Білім революциясы» мақаласы теорияның ғылыми және қоғамдық тұрғыдан танылуына ықпал етті. Оның тұжырымы бойынша:

Білім — қазіргі кезеңдегі нақты капитал. Халық білімін дамыту — капитал қалыптастырудың ең маңызды құралы, ал білімді адамдардың саны, олардың білім сапасы және білімді қолдану деңгейі — елдің байлық өндіру қабілетінің басты көрсеткіштерінің бірі.

Адам капиталының ерекшеліктері

Адам капиталы басқа капитал түрлеріне тән көптеген белгілерге ие, бірақ оның түбегейлі айырмашылықтары да бар. Ресейлік зерттеуші С.А. Дятлов атап көрсеткен негізгі ерекшеліктер төмендегідей.

  • Қайтарым уақыты өмір ұзақтығымен байланысты: адам капиталына салынған инвестицияның қайтарымы иесінің өмір сүру мерзіміне және еңбекке қабілетті кезеңнің ұзақтығына тәуелді.

  • Ерте салынған инвестиция тезірек нәтиже береді: алайда сапалы әрі ұзақ мерзімді инвестициялар жоғары және ұзаққа созылатын тиімділікке жеткізеді.

  • Тозумен қатар жинақталу қабілеті бар: адам капиталы табиғи (физиологиялық) және моральдық (білімнің ескіруі, құндылықтың өзгеруі) тозуға ұшырайды, бірақ үздіксіз оқыту арқылы көбейе алады.

  • Қайта оқу және тәжірибе арқылы толықтырылады: егер бұл үдеріс үздіксіз жүрсе, адам капиталын пайдалану барысында оның сапалық және сандық сипаттамалары өседі.

  • Табыстылық шекті деңгейге дейін өсіп, кейін төмендейді: белсенді еңбек жасының жоғары шегі адам капиталының табыстылығын уақыт бойынша шектейді.

  • Екі жақты «көбейткіш» әсер: оқу үдерісінде оқушының да, оқытушының да қабілеті артып, бұл екі тараптың да болашақ табысына ықпал етеді.

  • Инвестицияның бәрі адам капиталына жатпайды: тек қоғамдық мақсатқа сай және экономикалық қажеттіліктерге жауап беретін жұмсалымдар ғана адам капиталына инвестиция ретінде танылады (мысалы, қылмыстық әрекет салдарынан болған шығындар жатпайды).

  • Тарихи-мәдени тәуелділік: адамға жұмсалым түрлері ұлттық, мәдени, отбасылық дәстүрлермен байланысты; білім деңгейі мен мамандық таңдауға отбасының ықпалы зор.

  • Жеке тұрғыдан жоғары тиімділік: өзге капитал түрлерімен салыстырғанда, адам капиталына инвестиция көбіне жеке адам үшін де анағұрлым пайдалы.

Тарихи негіздер: классикалық политэкономиядан ХХ ғасырдағы тұжырымға дейін

Адам капиталы теориясының тарихи тамыры классикалық политэкономиямен байланысты. У. Петти, А. Смит, Д. Рикардо алғаш рет адамның құндылығын ақшалай бағалауға талпынып, білімнің халық пен ел үшін экономикалық маңызын айқындады.

У. Петти

Елдің байлығы мен қоры «тірі әрекет етуші күштерден» кем емес екенін айтып, халық құндылығын тең бағалау қажеттігін көтерді.

А. Смит

Өнімділік өсімін алдымен жұмысшының іскерлігі мен икемділігіне тәуелді деп қарастырып, оқу арқылы қалыптасқан дағды мен білімді негізгі капитал қатарына қосты.

Д. Рикардо және Дж.С. Милль

Рикардо білімнің жетіспеуі экономикалық артта қалушылық себептерінің бірі деді. Милль оқыту мен тәрбиелеуді өнімді іс-әрекет ретінде бағалап, білім беруді рыноктық тиімсіздік мысалы ретінде көрсетті.

К. Маркс: қабілет және шығын мәселесі

К. Маркс адамның жасампаздық қабілеттеріне ерекше мән беріп, белгілі бір еңбек саласына дайындық үшін білім қажет екенін және сол білімге шығын жұмсалатынын көрсетті. Дегенмен, оның капитал туралы жүйелі көзқарасы адам капиталы теориясынан өзгеше бағытта дамыды.

Классиктерден шығатын түйін

  • Адам сапасы — өндіріс тиімділігінің маңызды факторы.
  • Маңызды сапалар білім беру мен тәрбие арқылы қалыптасады.
  • Қабілетті қалыптастыру шығынды талап етеді.
  • Қабілеттер капитал элементі ретінде қарастырылуы мүмкін.
  • Білім беру экономикалық өсімге тікелей үлес қосады.

Концепцияның қалыптасуы: ХХ ғасыр және Чикаго мектебі

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында адам капиталы ұғымын экономикалық талдауға енгізуге И. Фишер, Дж. Кларк, А. Маршалл, Л. Вальрас, В. Парето сияқты экономистер ықпал етті. Олар жеке адамдарды немесе олардың өндіргіш қабілеттерін капитал ретінде қарастырудың теориялық негіздерін ұсынды.

Неге өндіргіш қабілеттер «капитал» деп танылды?

  1. Өндіргіш қабілеттер қорланып, белгілі бір «қор» құрай алады.
  2. Білім мен тәрбиеге жұмсалған шығындар — нақты инвестиция.
  3. Қабілеттерді дамытуға салынған қаржы өнімді сипатта, өйткені болашақ табысты, өнімділікті және ұлттық байлықты арттырады.

Адам капиталы идеясы тұтас концепция ретінде ХХ ғасырдың 1960-жылдары толық қалыптасты. Теорияның қазіргі нұсқасы Чикаго мектебінің өкілдері Т. Шульц пен Г. Беккер еңбектеріне сүйенеді. Негізгі тұжырымдар Шульцтың «Адам капиталына инвестициялар» (1961) және Беккердің мақалалары мен «Адам капиталы: теориялық және эмпирикалық талдау» (1964) еңбегінде жүйеленді.

Кейін бұл бағытты Дж. Минцер, Ф. Махлуп, Л. Туроу, Р. Нельсон, Дж. Вейзи және басқалар дамытты; одан әрі М. Блауг, Э. Денисон, Дж. Кендрик, П. Хейне еңбектерінде тереңдеді.

Әдістемелік ықпалдар

Білім беру саласындағы мемлекеттік реттеу, білімнің экономикалық өсімге әсері мәселелерін зерттеуде неокейнсиандық көзқарастардың ықпалы байқалады. Сонымен қатар жанұя, мектеп сияқты институттарды экономикалық талдауға қосу әлеуметтік-институционалдық бағыттың әсерін көрсетеді.

Теорияның практикалық маңызы

Теория жұмысбастылықты, күрделі еңбектің рөлін және адамның рационалды мінез-құлқын микроэкономикалық тұрғыда талдауды кеңейтті. Ең бастысы — ҒТР жағдайында білім мен біліктіліктің әлеуметтік-экономикалық маңызын қайта пайымдауға жол ашты.

Анықтамалар спектрі: «адам капиталы» нені білдіреді?

Қазіргі әдебиеттерде адам капиталы ұғымының әртүрлі анықтамалары кездеседі. Бұл әртүрлілік оның күрделілігімен және көпқырлылығымен түсіндіріледі.

Т. Шульц

Егер білім өндіріске әсер етсе, ол экономика үшін маңызды, демек — капитал формасы. Білім капиталдың бір формасы болғандықтан, адаммен ажырамас байланысқа түскенде оны адам капиталы деп атаймыз: ол болашақ табыстың және/немесе болашақ қанағаттың көзі.

Г. Беккер

Адам капиталы адамға инвестиция салу арқылы қалыптасады: өндірістік дайындық, денсаулық сақтау, миграция, сондай-ақ баға мен табыс туралы ақпарат іздеу сияқты әрекеттердің барлығы осы процестің бөлігі.

Өзге көзқарастар

  • У. Боуэн: тауар мен қызмет өндіру мақсатында қолданылатын жүре қалыптасқан білім, дағды, мотивация және энергия.
  • Л. Туроу: тәрбие мен білім арқылы қалыптасатын әлеуметтік-саяси тұрақтылықты қадірлеу сияқты қасиеттерді де қамтиды.
  • Э. Дж. Долан: формальды оқу немесе тәжірибе арқылы келетін ақыл-ой қабілеттері түріндегі капитал.
  • М. Фридмен: тұрақты (перманентті) табыс әкелетін қор; адам капиталы ақшаға балама актив формасы ретінде де қарастырылады.

Ресейлік және отандық экономистер

  • М. Критский: адам капиталы — қоғамдық прогресс пен интеллектуалдық іс-әрекеттің жаңа күші; қоғамның негізгі қоғамдық қатынастарының бірі.
  • С. Дятлов: инвестиция нәтижесінде қалыптасатын, өндірістің тиімділігі мен еңбек өнімділігін арттыратын, адамның табысын өсіретін денсаулық, білім, дағды, қабілет, мотивация қоры.
  • Я.Ә. Әубәкіров: білім, дағды, жинақталған тәжірибе және олардың әлеуметтік-экономикалық прогресте қолданылуын біріктіретін кең ұғым; білім, ғылым, денсаулық сақтау және мамандарды ұдайы өндіруге салынған инвестициялар арқылы ұлғаяды.
  • Отандық авторлар тобы және С.К. Жұмамбаев: оқу мен өзге өнімділік арттыратын әрекеттерге уақытты инвестициялау арқылы қалыптасатын іскерлік, дағды және жинақталған тәжірибе адам капиталының өзегін құрайды.

Ортақ ұстаным

Анықтамалар әртүрлі болғанымен, көпшілігін біріктіретін ортақ нүкте бар: адам капиталы — адамның бойында жүре қалыптасатын қабілеттер (білім, дағды, іскерлік, мотивация, денсаулық) жиынтығы және соларды қалыптастыруға жұмсалатын инвестициялармен тығыз байланысты құбылыс.

Авторлық жинақтау: экономикалық мазмұн және жұмыс анықтамасы

Экономикалық категория ретінде адам капиталы іскерлік, дағды және басқа да қабілеттерді қалыптастыру, өндіру, тұтыну және жалғастыру үдерістерінде пайда болатын экономикалық қатынастарды бейнелейді.

Ұсынылатын анықтама

Адам капиталы — инвестиция нәтижесінде қалыптасатын және қорланатын, қоғамдық өндірістің кез келген саласында да, азаматтық өмірде де мақсатты қолданылатын; адамның болашақ қанағаттарының және өсіп отыратын табыстарының көзі болып табылатын, сондай-ақ қоғамдық өндіріс пен экономикалық өсудің басты факторларының бірі саналатын білім, дағды, іскерлік, денсаулық және мотивациялар қоры.

Қысқа қорытынды

  • Білім — өндірістің қосалқы тетігі емес, капиталдың өзегі.
  • Инвестицияның тиімділігі уақыт пен сапаға тәуелді.
  • Адам капиталы қоғамның да, жеке адамның да дамуын айқындайды.