Фосфордың алынуы мен қолданылуы туралы қазақша реферат
Фосфордың алынуы
Фосфорды негізінен апатиттен немесе фосфориттен алады. Бос күйдегі фосфорды алу үшін фосфоритті құммен және көмірмен (кокс) араластырып, электр пешінде шамамен 1500 °C-қа дейін қыздырады. Осы кезде жүретін үрдістердің нәтижесінде фосфор бу түрінде бөлінеді.
Өндірістік процесс (қысқаша)
- Шикізат: фосфорит (немесе апатит) + құм (SiO2) + көмір (C).
- Электр пешінде жоғары температурада қыздырғанда фосфор буы бөлінеді.
- Бөлінген фосфор буы салқындатылып, конденсацияланады да, қатты күйге өтеді.
- Алынған фосфор әдетте судың астына жиналады (ауамен жанасуын азайту үшін).
Реакцияға мысал (жалпы түрі)
Өндірісте фосфорды кальций фосфаттары бар кендерді көмір және кремнеземмен (SiO2) тотықсыздандыру арқылы алады. Реакция нәтижесінде фосфор буы және көміртек(II) оксиді түзіледі, ал балқымада кальций силикаттары жиналады.
Фосфордың қолданылуы
Фосфор және оның қосылыстары өнеркәсіптің көптеген салаларында пайдаланылады. Еркін күйдегі фосфордың (әсіресе ақ фосфордың) қолданылуы шектеулі, себебі ол улы және тез тұтанғыш.
Қызыл фосфор
Қызыл фосфор көбіне сіріңке өндірісінде қолданылады: ол сіріңкенің қорабының бүйіріндегі қоңырқай қоспаның құрамына кіреді. Қызыл фосфор салыстырмалы түрде тұрақтырақ болғандықтан, бұрын қолданылған ақ фосфордың орнын негізінен осы түрі алмастырды.
Ақ фосфор
Ақ фосфор жанғанда қою ақ түтін — фосфор(V) оксидін түзеді. Осы қасиетіне байланысты ол түтін шымылдығын жасау үшін кейбір арнайы оқ-дәрілерде (снарядтарда, бомбаларда, гранаталарда) қолданылады. Дегенмен күнделікті тұрмыста қолданылуы өте шектеулі.
Фосфордың оттекті қосылыстары
Фосфордың оттекті қосылыстары, соның ішінде фосфор қышқылы және оның тұздары кеңінен қолданылады. Олар әртүрлі технологиялық процестерде, химия өнеркәсібінде және тұрмыстық өнімдер өндірісінде маңызды орын алады.
Пестицидтер және фосфор-органикалық препараттар
Фосфордың едәуір бөлігі зиянкестерге қарсы қолданылатын фосфор-органикалық препараттарды синтездеуге жұмсалады. Мысалы, әртүрлі зиянды жәндіктерге қарсы пайдаланылатын хлорофос, тиофос сияқты пестицидтерді дайындауда фосфор қосылыстары маңызды шикізат болып саналады.
Қазіргі өндірістегі маңызды бағыт
Қазіргі кезде фосфордың айтарлықтай бөлігі синтетикалық жуғыш заттар өндірісінде қолданылады. Сонымен бірге фосфор қосылыстары сіріңке өндірісінде де кеңінен пайдаланылады.
Қара фосфор
Қара фосфор өнеркәсіпте өте сирек қолданылады, себебі оның қолдану аясы тар және басқа түрлерімен салыстырғанда өндірістік маңызы төмен.