Тұрмыстық жуынды сулар
Экология • Су ресурстары
Жер үсті және жер асты суларының ластану көздері
Судың ластануы — суға қауіпті заттардың түсуі нәтижесінде оның биосфералық қызметі мен экологиялық маңызының төмендеуі. Суды шамамен 400-ге жуық түрлі зат ластауы мүмкін.
Ластану қалай анықталады?
Су санитарлық-токсикологиялық көрсеткіштері (мөлдірлігі, түсі, иісі, дәмі) нашарлап, сондай-ақ сульфаттар, хлоридтер, нитраттар және уытты ауыр металдар мөлшері рұқсат етілген шектен асса, су ластанған деп есептеледі.
Қосымша белгілер
- Суда еріген оттегінің азаюы
- Радиоактивті элементтердің пайда болуы
- Ауру тудыратын бактериялардың таралуы
Негізгі ұғым
Жер үсті немесе жер асты суларына химиялық заттардың, микроорганизмдердің, әдеттегіден жоғары температурадағы сулардың немесе басқа да қоспалардың түсуі ластану көзі деп аталады.
Өндірістік ластану көздері
Өндірістік ластану су сапасына ең көп әсер ететін факторлардың бірі. Ластаушы көздер қатарына энергетика, химиялық және мұнай-химиялық өндіріс, металлургия, машина жасау, көмір және мұнай өңдеу салалары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдары өндірісі, сондай-ақ тұрмыстық және кеме қатынасынан шығатын шайынды сулар кіреді. Қыста қалалардан жиналған кір қардың су айдындарына тасталуы да ластануды күшейтеді.
Химиялық ластану
Ең кең таралған әрі тұрақты түрі. Химиялық ластағыштар:
- Органикалық: фенолдар, синтетикалық беттік-белсенді заттар, пестицидтер
- Бейорганикалық: тұздар, сілтілер, қышқылдар
- Уытты: мышьяк, сынап, қорғасын
Бактериологиялық ластану
Суда патогендік бактериялардың, вирустардың (шамамен 700 түрі), қарапайым саңырауқұлақтардың пайда болуына байланысты. Көбіне уақытша сипатта болады.
Мұндай ластану эпидемиологиялық қауіп тудырады және су тазарту сапасына тікелей тәуелді.
Радиоактивтік ластану
Ұзақ уақыт ыдырамайтын радиоактивті элементтердің (Sr-90, уран, радий-226, цезий және т.б.) суға түсуімен байланысты. Бұл элементтердің өте аз концентрациясының өзі қауіпті.
Механикалық және жылулық ластану
- Механикалық: құм, шлак, балшық сияқты қоспалардың, қатты қалдықтардың, ағаш тасымалынан қалған қалдықтардың түсуі.
- Жылулық: табиғи сулардың жылыған жерүсті және технологиялық сулармен араласуы. Нәтижесінде судың газдық-химиялық құрамы өзгеріп, күкіртсутегі мен метан сияқты улы газдардың бөлінуі мүмкін.
Шайынды сулар: негізгі анықтама және түрлері
Шайынды сулар — адамның тұрмыстық немесе өндірістік қызметінде пайдаланылғаннан кейін шығарылатын сулар, сондай-ақ елді мекендер аумағынан, өнеркәсіптік нысандардан және ауылшаруашылық алқаптарынан атмосфералық жауын-шашын нәтижесінде ағып келетін ағындар.
Өндірістік шайынды сулар
Технологиялық үдерістерде суды қолданғаннан кейін әртүрлі өндірістік нысандардан түседі. Ластағыштарға қышқылдар, сілтілер, метал тұздары, күкіртті қосылыстар жатады.
Тұрмыстық шайынды сулар
Тұрғын үйлерден, қоғамдық ғимараттардан және өндірістердің тұрмыстық бөлмелерінен түседі. Құрамында азот, фосфор, кадмий және жуғыш заттар болуы мүмкін.
Жаңбырлық (нөсерлік) ағынды сулар
Атмосфералық жауын-шашын түсуінің нәтижесінде пайда болады және қала көшелеріндегі, өндірістік аумақтардағы ластағыштарды су айдындарына шайып әкелуі мүмкін.
Салалар бойынша ластану мысалдары
Мұнай өңдеу және мұнай-химия
Уытты ластағыштар жиі кездеседі: органикалық синтез, синтетикалық каучук, пластмасса өндірістері, кокс-химия зауыттары, сондай-ақ тамақ және жеңіл өнеркәсіптің кейбір ағындыларында қауіпті қосылыстар болуы ықтимал.
Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі
Су қоймалары үшін аса қауіпті салалардың бірі. Ағындыларында ағаш үгіндісі, ағаш талшықтары және шайыр сияқты заттар болады.
Жылу энергетикасы (ЖЭО/ГРЭС)
ЖЭО-дан шығатын ағынды сулар су қоймалары суынан 8–10°C жоғары жылыған болуы мүмкін. Температура көтерілсе, микро және макропланктонның көбеюі, судың «гүлденуі», түсі мен иісінің өзгеруі күшейеді.
ГРЭС жабдықтарын жуған сулар күкірт қышқылымен, сондай-ақ темір, никель, ванадий және мыс сияқты элементтермен ластануы мүмкін.
Қара металлургия
Жуынды сулар металлды майсыздандыру, қышқылмен өңдеу және жуу үдерістерінен кейін пайда болады. Домендік және болат балқыту, ыстықтай темір созу өндірістерінде ағындылар механикалық қоспалармен және тұздармен ластануы мүмкін.
Түсті металлургия
Ағындыларында қатты минерал қоспалар және жиі уытты заттар (күкіртті натрий, цианидтер, мұнай өнімдері) кездеседі. Сонымен қатар мыс, қорғасын, мырыш, никель, молибден, вольфрам, сынап, кадмий иондары; мышьяк, фтор, сурьма, сульфаттар мен хлоридтермен ластануы ықтимал.
Машина жасау
Бұл саладағы жуынды сулар көбіне ауыр металдардың тұздарымен ластануымен сипатталады.
Көмір өнеркәсібі
Карьерлік суларда, әсіресе күзгі кезеңде, сульфаттардың және кальций, магний, натрий, калий иондарының мөлшері артуы мүмкін.
Радиоактивтік ластану: ең жоғары тәуекел
Су қоймалары мен адам денсаулығына ең үлкен қауіп тудыратын ластағыштардың бірі — радиоактивтік ластану.
Негізгі көздер
- Ядролық жарылыстар және атом реакторларындағы апаттар
- Радиоактивті изотоптарды өнеркәсіп пен ғылыми-зерттеу мекемелерінде қолдану
- Радиоактивтік қалдықтарды көму
- Уран кенін тазалау және ядролық отынды өңдеу зауыттары
- Атом электр станциялары
Ауыл шаруашылығының әсері
Минералдық тыңайтқыштарды қолдану көлемінің артуы және өсімдіктерді зиянкестер мен арамшөптерден қорғауға арналған құралдардың кеңеюі химиялық заттардың жаңбыр суымен шайылып, су қоймаларына және жер асты суларына түсуіне әкеледі.
Қорытынды: су ресурстарын қорғау үшін ластану түрлерін, олардың көздерін және салалар бойынша қауіпті факторларды нақты ажыратып, шайынды суларды тазарту мен бақылауды жүйелі түрде күшейту қажет.