Міржақыповтың Оян, қазақ
ХХ ғасырдың қоғамдық құбылыстары және әдеби ойдың жаңғыруы
ХХ ғасыр — қоғамдық құбылыстар мен тарихи метаморфозаларға толы күрделі кезең. Осы дәуірде ұлттық сана жаңғырып, елдің рухани өмірінде жаңа серпін туды. Алаш тұлғалары қоғамдық сананы жаңа белеске көтеріп, әдебиеттің түбегейлі мүдделерін айқындап берді: жаңа қаламгерлер қалыптасты, жаңа қоғамдық пікір пайда болды, саяси күрестің маңызы артты.
Қоғамдық қарым-қатынастардың жеделдеуі, баспа ісінің қанат жаюы және әдебиеттегі көркемдік-жанрлық ізденістер эстетикалық танымның жаңашылдығын күшейтті. Бұл тұста кәсіби әдебиетке тән негізгі жанрлар әртүрлі деңгейде көрініс тапты: әдеби сын, әдебиеттану, проза, аударма, драматургия — бәрі де тың жаңалық болумен қатар, жедел дамудың айқын белгісіне айналды.
Абай дәстүрі және ұлттық сөз өнерінің бағдарын бекіту
ХІХ ғасырдың соңында қазақ әдебиетін бұрын-соңды болмаған биікке көтерген Абай дәстүрі мен реалистік көркемдік таным кейінгі ұлттық сөз өнерінің мұратын, мақсатын, бітім-пішінін біржолата айқындап берді.
Абай мұрасына қатысты терең танымдық мақалалар мен зерттеулерді Алаштың көрнекті қайраткерлері — Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынов секілді тұлғалар жариялап, ұлы ақынның әдеби-эстетикалық өлшемдерін қоғамдық санаға орнықтырды. Абайдан бастау алған ағартушылық идея ХХ ғасыр басында кеңірек мазмұн алып, ұлттық ұран деңгейіне көтерілді.
Алаш дәуірінің әдеби келбеті: тұлғалар мен бағыттар
ХХ ғасырдың алғашқы он–жиырма жылында қазақ әдебиетінде Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов шығармалары айрықша көрінді. Бұл кезеңде Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сәбит Дөнентаев, Мұхамеджан Сералин, Бернияз Күлеев, Спандияр Көбеев секілді қаламгерлердің де ақындық қуаты мен қоғамдық белсенділігі қатар танылды.
Әдебиеттің қоғамдық миссиясы
Ұлттық мүдде, азаттық, білімге ұмтылу, елді мешеуліктен арылту сияқты мәселелер поэзия мен публицистиканың негізгі өзегіне айналды.
Жанрлық кеңею
Проза, драматургия, аударма, сын және ғылым салалары қатар дамып, ұлттық әдебиеттің кәсіби деңгейін көтерді.
«Оян, қазақ!» және ұлттық ұранның қалыптасуы
Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ!» еңбегі — «Қалың елім, қазағым» деп толғанған Абайдың жанайқайын жалғастырған, ұлт жігерін қайраған үндеу. Бұл шақыру ХХ ғасыр басындағы жаңа қоғамдық жағдайда кең мағынаға ие болып, ұлттық ұранға айналды.
Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, енді жату жарамас-ты.
Алаш мұрасы: күрес, білім, көпқырлы еңбек
Ұлт мұраты мен тарихын, мәдениеті мен әдебиетін танымаған ұрпақтың ертең Отанын қорғауға рухани дайындығы әлсірейді. Сондықтан кешегіні білу мен бағалау — бүгіннің ғана емес, болашақтың да қажеттілігі. Осы тұрғыдан алғанда, халқымыздың рухани өміріндегі ең қастерлі қазынаның бірі — Алаш арыстарының мұрасы.
Басты міндет
Ғалым Д. Қамзабекұлы атап көрсеткендей, алаш рухын насихаттау — тәуелсіз ойлауға, кез келген мәселені салмақтап, оны ұлт мүддесі тұрғысынан бағалауға үйрену.
Алаш азаматтарының басым бөлігі ұлт мүддесі үшін аянбай күресіп, сол жолда құрбан болды. Олар қоғамдық қызметті қатар атқара жүріп, қуғын-сүргінге қарамастан әдебиет, публицистика, журналистика, сын, ғылым және аударма салаларында мол мұра қалдырды. Бұл буын өкілдері дәстүрлі тәрбиені бойына сіңіріп, мұсылманша сауат ашып, кейін жәдидше және орысша білім алып, бірнеше тіл меңгерген, сан салалы мамандық иелері болғаны да айрықша назар аударарлық.
Ұранның үні: бірлікке шақыру және рухты ояту
Ұлттың ояну дәуірінің жалынды жаршысы Сұлтанмахмұт Торайғыров Алаш азаматтарына «Алаш» деп ұран салды. Ол еркіндік пен ел қамы үшін күресуге, бірігіп тізе қосуға, бір тудың астына жиналуға үндеді.
Алаш туы астында,
Біз — алаштың баласы.
Күніміз туып көгерді,
Сарыарқаның даласы.
Жасасын, Алаш, жасасын!
Алаш ұранының мазмұны
Академик Р. Нұрғали түсіндіргендей, Алаш дүниетанымының ортақ өзегі — отаршылдыққа қарсы тұру, надандықты мансұқ ету, азат әрі дербес мемлекет құру, тар тап мүддесін емес, жалпыұлттық мақсатты жоғары қою, өркениетті нысана тұту.
Ахмет Байтұрсынов және азаматтық поэзияның пафосы
Елінің ұлттық мүддесін биік қойған Ахмет Байтұрсынов қазақ әдебиетіне азатшыл рухты алғашқылардың бірі болып әкелді. Оның өлеңдеріндегі ел тағдыры, халық қамы, бостандық арманы — «Маса» жинағының негізгі сарыны. Ақын халықтың намысын оятып, жігерін қайрауды мақсат етті.
Қазағым, елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып!
Қанған жоқ па әлі ұйқың?
Ұйықтайтын бар не сиқың?!
Мағжан поэзиясы: серт, сенім және жас ұрпаққа аманат
Алаштың өршіл ақыны Мағжан Жұмабаев ұлт алдындағы сертінен таймай, бар тағдырын ел мүддесіне бағыштады. Оның поэзиясында ерлік рух, жауапкершілік және болашаққа сенім айқын өріледі.
Не көрсем де Алаш үшін көргенім,
Маған атақ — ұлтым үшін өлгенім!
Мен өлсем де, Алаш өлмес, көркейер,
Істей берсін қолдарынан келгенін!
Алаш айбынды ұраны,
Қасиетті құраны,
Алаштың олар құрбаны,
Мен жастарға сенемін!
Алаш атын аспанға
Шығарар олар бір таңда,
Мен жастарға сенемін!
Қорытынды ой
Алаш қайраткерлері ұлт тағдырының өлшемі — білімді, жауапты, еркін ойлайтын ұрпақ екенін ескертті. Олардың аманаты — ұлттық рухты күшейтіп, елдің тұтастығы мен болашағы үшін адал еңбек ету.