Құқықтық норма
Құқық нормасы: мәні мен қызметі
Құқық нормасы (ағыл. rule of law; нем. Rechtsnorm; лат. norma — «үлгі») — құқықтың білдірілу нысаны және қоғамдық қатынастар саласында мемлекет рұқсат еткен жалпы сипаттағы міндетті тәртіп. Ол заң, жарлық, қаулы сияқты нормативтік актілер арқылы бекітіледі.
Біртекті қатынастарды реттейтін құқық нормаларының жиынтығы құқық салаларын құрайды (азаматтық, қылмыстық, әкімшілік құқық және т.б.). Құқық нормалары жалпыға міндетті күшке ие: олар субъектілерге заңдық құқықтар мен міндеттер береді, ал талаптар бұзылған жағдайда жауапкершілік көздейді.
Құқықтық норма не үшін қажет?
Құқықтық норма — қоғамдық қатынастарды реттеуге қолданылатын әлеуметтік ережелердің бір түрі. Ол бүкіл халықтың мүддесін қорғаудың, мемлекеттің билігі мен саясатын іске асырудың құралы ретінде қызмет атқарады. Норма қоғам мүшелерінің мінез-құлқын және іс-әрекетін арнайы ережелер арқылы реттейді.
Дегенмен, жеке бір норма немесе нормалардың жай ғана жүйесі өздігінен «құқық» ұғымын толық алмастыра алмайды. Құқық деп қоғамның билігін, саясатын және мүддесін іске асыруды тұтастай қамтитын нормативтік актілердің жиынтығын түсінеміз. Соған қарамастан, әрбір жеке құқықтық норманың қоғамдық қатынастарды реттеудегі рөлі ерекше.
Нормалардың сапасы және уақыт талабына бейімделуі
Қоғамдық қатынастардың маңызды реттеушісі ретінде құқық нормалары мемлекет бекітетін талаптарға сай болуы тиіс. Уақыт пен қоғам өзгерген сайын, нормалардың да объективті өзгерістерге ұшырауы — заңды құбылыс. Бұл құқық нормаларының өміршеңдігі мен тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі.
Заңнаманы жүйелеу: неге бұл мәселе өзекті?
Заңнаманы жүйелеудің маңызды міндеттерінің бірі — көптеген нормативтік актілерді және нормаларды пайдаланушыларға, ал кейде тіпті құқық қолданушылардың өзіне де қолайлы ету. Сондықтан құқық теориясында нормативтік құқықтық актілерді жүйелеу мәселелері терең зерттеледі. Бұл зерттеулердің нәтижелері қолданбалы сипатқа ие: олар мемлекеттік құрылыс пен қоғамдық қатынастарды реттеуге қажет, күнделікті өмірде пайдалануға болатын нақты ұсыныстар мен ережелер ұсынады.
Нормативтік массивтің өсуі
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейінгі жиырма жыл ішінде мыңдаған заңдар мен заңға тәуелді актілер қабылданды. Ал ведомстволардың, жергілікті басқару органдарының, мемлекеттік мекемелер мен ұйымдардың, кәсіпорындардың қабылдаған құқықтық актілерінің жалпы санын дәл есептеу де қиын.
Реттеуді қажет ететін себептер
Осындай көлемді құқықтық актілерді реттеу қажеттігі актілер арасындағы қайшылықтардан, деңгейлік үйлесімсіздіктен, сапасыз әзірлеуден, сондай-ақ Қазақстандағы қостілді тәжірибеден туындайды.
Нәтижесінде ұлттық құқықтық жүйеде тұжырымдық қателер, тілдік сәйкессіздіктер, аударма қателері, сондай-ақ «заңдар (нормалар) қақтығысы» сияқты кемшіліктер кездесіп отырады. Осыған байланысты ұлттық заңнаманы жүйелеу мәселелерін ғылыми ортада талқылау — орынды әрі қажетті қадам.
Жүйелеудің негізгі түрлері
Жалпы құқық теориясында жүйелеудің бірнеше түрі бар. Негізгілері ретінде кодификация, инкорпорация және консолидация аталады. Бұл тәсілдердің барлығы теорияда сипатталған, мойындалады және тәжірибеде кең қолданылады.
Жүйелеу тек «тізімдеу» емес
Бұл жұмыстарды жүргізу тек топтастырумен, жіктеумен немесе жеке кемшіліктерді түзетумен шектелмеуі тиіс. Жүйелеу барысында құқықтық нормалар міндетті түрде кешенді сараптамадан өтуі қажет.
Кешенді сараптама және лингвистикалық өлшемнің рөлі
Ғылыми сараптамалардың негізгі мақсаты — нормалардың сапасын өңдеу арқылы арттыру. Жұмыс кешенді болғандықтан, сараптаманың бірнеше түрін қатар жүргізу қажет. Қазақстан Республикасында қолданылатын құқықтық, экономикалық, криминологиялық, сыбайлас жемқорлыққа қарсы, экологиялық сараптамалармен бірге, соңғы жылдары институциялана бастаған лингвистикалық сараптаманың орны ерекше.
Қостілді заңнама сапасы
Ғылыми лингвистикалық сараптама Қазақстан Республикасының тілдік саясатына сәйкес қазақ және орыс тілдеріндегі заңнама мәтіндерінің сапасын арттыруға қажетті құрал болып табылады.
Практикалық тәуекел
Ұлттық заңнама сапасының төмен екендігін саланың көптеген мамандары мойындайды. Бұдан бөлек, қазақ тіліндегі мәтіндердегі олқылықтарды жеке мүддесіне заңсыз пайдаланатын тұлғалар да кездеседі.
Сондықтан ұлттық заңнаманы жүйелеуді нормаларды реттеу деп түсінсек, лингвистикалық сараптаманы құқық нормаларын тілдік қателіктерден тазарту, мағынаны дәлдендіру және мәтіннің құқық қолдануға бірізді болуын қамтамасыз ету деп түсінуге болады.
Қорытынды ой
Құқық нормасы қоғамдық қатынастарды реттеудің өзегі болғандықтан, оның мазмұны да, тілі де айқын әрі сапалы болуы тиіс. Көлемі ұлғайған нормативтік актілер массивін жүйелеу — қайшылықтарды азайтып, қолдануды жеңілдететін, ал лингвистикалық сараптама — қостілді заңнамадағы дәлдік пен бірізділікті күшейтетін шешуші тетік.